Шешендік өнерге арналған авторлық бағдарлама, бастауыш сынып

Түсінік хат

«Шешендік өнер» факультатив курсының бағдарламасы жалпы білім беретін мектептердің бастауыш сыныптарына арналып жасалынды. Көмекші құрал ҚР «Білім туралы» Заңының, ҚР «Білім» бағдарламасының, Мемлекеттік жалпыға міндетті білім беру стандартының талаптарын ескере отырып жасалды.

Қазақ ауыз әдебиетінің ерекше бір жанры – шешендік өнер. Оқушыларды «Шешендік өнерге» баулудың маңызы зор. Қазақ халқы шешендік өнерді аса құрметпен бағалағандықтан, бастауыш сынып оқушыларын ата-баба ізімен шебер сөйлеу, тілдерін дамыта түсу, олардың үлгі-өнегесін бойларына дарыту – басты мақсат. Халқымыздың даналығының үлгісі шешендік сөздер – ғасырлар бойы халық сынынан ерекшеленіп өткен құнды мұра, асыл қазына. «Ел боламын десең, бесігіңді түзе» дейді ұлы жазушы Мұхтар Әуезов. Ал бесіктен басталатын тәрбиенің бірден-бірі – қазақ ауыз әдебиеті. Шешендік сөздердің алғашқы үлгілерін халық ауыз әдебиеті туындыларынан, ертегі, аңыз әңгімелерден, өлең – жыр, дастандардан ұшыратамыз. Осы сөз өнерінің кең қанат жайып, орнығып дамуында тапқырлық пен шешендіктің тамаша нұсқаулары – жыраулар толғаулары, айтыстар мен мақал-мәтелдердің орны ерекше.

Оқушыларға шешендік өнер туралы мағлұматтарын тереңдетіп, оның жан – жақты тарихи екенін таныту. Танымдық ой – өрісін кеңейту сөздік қорларын молайту, өзіндік пікір айта білу қабілеттерін дамыту мақсатын көздей отырып, «Шешендік өнер » факультатив курсы ана тілі пәніне негіздей отырып, көрген – білгенді көкейге тоқып, көп үйреніп ізденудің арқасында шебер сөйлеуге жаттығады. Бұл жинақ бастауыш білім беруде «Әдебиеттік оқу» пәніне қосымша сабақ ретінде алынып отыр. Осы орайда көмекші құрал ретінде М.Құлкенов, К. Ерешева, Ж.Әбділданың «Шешендік өнер әліппесі» оқу құралына сүйене отырып, 1-4 сыныптарға арналып, 1 сыныпқа 33 сағат, 2-4 сыныптарға 34 сағаттан жоспар құрылды.

«Шешендік өнер» сабағының мақсаты:

1. Оқушылардың жеке басын қалыптастыра отырып, әдеби мұраларға деген талғамын тәрбиелеу;

2. Рухани дүниесін кеңейту, ақыл-ойы мен ұлттық сана-сезімін дамытуға ықпал ету;

3. Кітап оқуға деген ынтасын қалыптастыру.

Міндеттері:

оқушылардың оқу дағдысын қалыптастыру және жетілдіру;

көркем шығармаларды оқуға деген қызығушылығын дамыту;

шығарманың түпкі мазмұн-мәнін түсінуін, эмоциялық қабылдауын (кейіпкерлердің көңіл-күйіне ортақтасу, күйіну, сүйіну т.б.) қамтамасыз ету;

шығармадағы көркем бейнелердің ерекшеліктерін аша білуге бағыттау;

ауызекі және жазба тілде байланыстырып сөйлеуін (ойын еркін жеткізу, сауатты да мәнді жаза білу) дамыту;

өзіндік ой пікірін айта білуге баулу;

оқушылардың бойына ізгілік пен имандылық, адалдық пен мейірімділік сияқты адамгершілік қасиеттерді дарыту.

Күтілетін нәтиже:

Көрген – білгенді көкейге тоқып, көп үйреніп, ізденудің арқасында шебер сөйлеуге жаттығады.

Би – шешендердің сөздерін жаттап өсіп, жаңа ұғымдармен танысады.

Мақалдың немесе өлең ұйқастарын таба отырып, берілген қысқаша мәтінді өз ойымен жалғастыра білуді үйренеді.

Сөздерді мақсатқа, негізгі ойға, мазмұнға сәйкес өз бетінше талдап қолдана алады. Шығармашылығын шыңдайды,танымдық қабілеттері дамиды,өзіндік ой қорытуға, ойын әдеби тілмен өрнектей білуге дағдыланады. Халықтың қанатты сөздерінің мәнін, мағынасын түсініп, одан тәрбие алады.

Бекітемін:

Күні:06.09.17

Пәні:әдебиеттік оқу

Сыныбы:4

Тақырыбы: Сөйлеу мәдениеті Сабақтың мақсаты:Оқушылардың сөйлеу мәдениеті туралы алған білімдерін жетілдіру. Оқу - танымдық бағдарлы құзыреттілігін арттыру мақсатында тапсырмалар оқушыларға ұсыну.

Әдіс - тәсілдері: сұрақ - жауап, ситуациялық сұрақ, топтастыру.Көрнекілігі: Қызығушылығын арттыратыратын көрнекілік, көңіл - күй фишкасы, оқулық, схема Сабақтың барысы:

I. Ұйымдастыру кезеңі:Қоңырау уақытына дейін сынып тазалығына ретке келтіріп, сабаққа қажетті материалдарды дайындау;Оқушыларға сабаққа қажетті құрал - жабдықтаын алғызуIІ. Қызығушылығын ояту.

Психологиялық дайындық:Үлкенге де сіз,Кішіге де сіз,Сәлем бердік сіздергеҚұрметпенен біз!Оқушылардың көңіл - күйлерін анықтау.- Оқушылар, бүгінгі сабаққа қандай дайындықпен, қандай көңіл - күймен келгендеріңді білу үшін мынадай балақайларды көрсетемін. Бұл балақайларды көрсеткен кезде көңіл - күйлеріміз қайсысына сәйкес келсе қолымызды көтереміз.- Жарайсыңдар, балалар! Бүгінгі сабаққа барлығымыз қуанышты боп, өте жақсы дайындықпен келіппіз ғой.(Осы кейіптегі балақайларды бағалау фишкасы ретінде пайдаланамын.)III. Негізгі бөлім.Өткенді қайталап, еске түсіру.- Балалар, сөйлеу мәдениеті дегеніміз не?- Сөйлеу мәдениеті деп - қазақ тілін дұрыс және орынды қолдану. Ата - анаң, мұғалім мен құрбыларыңмен сөйлескенде сөзі дұрыс, орынды қолдану керек. Өз ана тіліңде де басқа тілде де дұрыс сөйлесу адамның қаншалықты мәдиенетті екенін көрсететінін жадымыздан шығармайық.Әдеби тіл - дұрыс сөйлеудің үлгісі. Енді есімізге түсірсек мына суреттерге назар аударайық.Схемамен жұмыс

Ситуациялық жағдаяттар1 - жағдаят. Көлікте орын жоқ, бір қария мінді, ол кезде сен отырғансың. Не істейсің? (Мен орнымнан тұрып, «Ата мына жерге отырыңыз» - деп, орнымды ұсынамын.)2 - жағдаят. Көшеде бір әже ауыр сөмке көтеріп келе жатыр екен. Сен аулада ойнап жүргенсің. Не істейсің? ( «Әже маған беріңіз, сізге көмектесейін»- деп ауыр сөмкесін алып, үйіне апарып саламын.)3 - жағдаят. Жақын досың ауырып жатыр. Сен не істейсің?(Досымның үйіне барып оның жақсы көретін кітабын апарып үйіне жағдайын білуге барам.)Дәптермен жұмыс.1 - жаттығу.Сөйлеудің, тыңдаудың, оқудың, жазудың таңбаларын салып көр.

2 - жаттығу.Суреттерден нені көрдің? Сөйлемді аяқта.

Ділмар.......

Ділмар бар зейінімен........

Ділмар Ақтөске.......

Ділмар оқыған кітабынан........

3 - жаттығу.

Сөйлемді аяқта. 1. Айтылмаған сөз е......................

2. ............ тыңдау керек.

3. Әрдайым жақсы............ алмаймын.

4. Көп ....... керек деп ойлаймын.

Серіту сәті.

«Күн нұрының шапағы» ойынын ойнату.Мақсаты: Оқушыларды адамгершілікке, сыйластыққа, ілтипаттылыққа тәрбиелеу.Жүргізу ережесі: күннің нұры шашырап тұрған шапағына сыпайы сөздерді жазып хормен қайталаймыз.Түйіндеме: Жарайсыңдар, балалар! Біз күнге сыпайы, кішіпейіл, инабатты балалар екенімізді дәлелдедік. Күн сендерге алғыс білдіріп, қуанып жатырмын.4 - жаттығу.-Шешендік өнерден нені үйренеміз?

-Саған сөйлеу, жазу, тыңдау, оқудың қайсысы қиынға соғады?

-Неге олай деп ойлайсың?

5- жаттығу.

Мақал- мәтелдер мен қанатты сөздерді оқып шық. Сөйлеуге және тыңдауға байланысты айтылған мақал мәтелдерді көк түсті қарындашпен, ал оқуға және жазуға қатыстыларын қызылмен белгіле.

ІV. Қорытынды:Ойынның аты: «Тез ойла, сөз ойла».Шарты: 3 қатарға бүгінгі тақырып төңірегінде 3 сөз беріледі.1 - топ - сыйластық.2 топ - кішіпейілділік.3 топ - инабаттылықСөздерін пайдалана отырып, оқушылар қысқа уақыт ішінде сөз ойлап табуы тиіс. Қай топ бірінші көп сөз тапса, сол топ жеңімпаз атанады.Сыйластық: сыйла, тас, ас, тал, сыйлы....Кішіпейілділдік: кіші, ішік, пейіл, іл, іш...Инабаттылық: ана, ат, Инабат, ит, балық...Рефлексия.

Бекітемін:

Күні:06.09.17

Пәні:әдебиеттік оқу

Сыныбы:4

Тақырып: Шешендік өнер дегеніміз не?Мақсаты: Оқушыларға шешендік өнер туралы мағлұмат беріп, жан – жақты таныту арқылы оқушылардың танымдық ой – өрісін кеңейту сөздік қорларын молайту, өзіндік пікір айта білу қабілетін дамыту. Сабақ түрі: кіріктірілгенӘдіс – тәсіл: баяндау, түсіндіру Көрнекіліктер: Шешен билердің портреттері мен сөздері Сабақ барысы:

I.Ұйымдастыру кезеңі:Қоңырау уақытына дейін сынып тазалығына ретке келтіріп, сабаққа қажетті материалдарды дайындау;Оқушыларға сабаққа қажетті құрал - жабдықтарын алғызуIІ. Қызығушылығын ояту.

Психологиялық дайындық:Қазақ тілім – өз тілім, ана тілім,Абай, Мұхтар, сөйлеген дана тілім!Қастерлейді, ұл - қызың мәңгі сеніБолашағым, бақытым дара тілім! III. Негізгі бөлім.Балалар бүгінгі жаңа сабағымды бастамас бұрын мынандай сұрақтарға жауап беріңдер.Шешендік сөз дегеніміз не?Шешендік сөз дегеніміз ол – белгілі бір оқиғаға байланысты, тапқырлықпен, көркем тілмен айтылған және оны жұртшылық қабылдайтын, елге тараған үлгілі ойлар мен тұжырымдар.Ал енді Төле би бабамыз айтқандай,- Бір үйдің баласы болма,Көп үйдің санасы бол.Бір үйдің атасы болма,Бір елдің данасы бол.Халқыңа әділ бол.Жауыңа қатал бол.Досыңа адал бол. (Балаларға оқытып, дәптерлеріне жаздыру.)Схемамен жұмысы (кітаппен жұмыс)

Шешендік өнердің кестесін қарастырайық. Берілген сұрақтарды ата. Неше сұрақ? Сенің ойыңша, олардың қайсысы ең маңызды? Сұраққа бір жақты ғана жауап беруге бола ма?2-тапсырма

Шешендік өнердің кестесіндегі сұрақтарды пайдаланып, тілдік қатынасты қалпына келтір.

3- тапсырма

«Телефон сөйлеу әдебі» анкетасын толтыру

Кешкі сағат нешеден кейін қоңырау шалу дұрыс емес деп есептейсің?

Телефонмен сөйлескенде қандай сыпайы сөздер қолдану керек деп ойлайсың?

Қоңырау соғушы өзін қалай ұстауы керек деп ойлайсың?

Жауап беруші қалай жауап беру керек?

Көпшілік орында ұялы телефонмен қалай сөйлесу керек деп ойлайсың?

Телефон тұтқасын қай кезде көтеруге болмайды?

Тамақ ішіп отырып телефонмен сөйлесуге бола ма?

Сен сабақ оқып отырғанда досың телефон соқса, сен оған қалай жауап бересің?

Телефон арқылы сөйлескен қолайлы ма, әлде бетпе- бет кездесіп сөйлескен бе?

Ұялы немесе жай телефондардың қайсысымен ұзақ сөйлесуге болады?

Телефонмен сөйлесу ережесін үйрету

ІV. Қорытынды.

Енді бүгінгі сабағымызды қорытындылай келеНЕ БІЛДІК? НЕ ҮЙРЕНДІК?Оқушылар стикерге өз ойларын жазып тақтаға іледі.

Бекітемін:

Күні:13.09.17

Пәні:әдебиеттік оқу

Сыныбы:4

Тақырыбы: Мақал – мәтелдер Сабақтың мақсаты:оқушылардың мақал – мәтелдер туралы білім, білігін тереңдету, салыстыру, ажырата біліу дағдылары мен оқу, таладау машықтарын қалыптастыру.

Әдіс - тәсілдері: деңгелік тапсырмалар, талдау, мағынаны ашу, салыстыру, іздендіру

Көрнекілігі: электронды тақта, үлестірмелі тапсырмалар, сөзжұмбақ, өздік жұмысы

Сабақтың барысы:I. Ұйымдастыру кезеңі:Қоңырау уақытына дейін сынып тазалығына ретке келтіріп, сабаққа қажетті материалдарды дайындау;Оқушыларға сабаққа қажетті құрал - жабдықтаын алғызуIІ. Қызығушылығын ояту.

Психологиялық дайындық:Электронды тақтада:

Ықыласты шәкіртке сабақтың ауыры жоқ,

Ықылассыз шәкіртке ұстаздың тәуірі жоқ.

Осы мақалды сабағымыздың ұраны етіп алсақ, енді маған мынандай сұратарға жауап берсеңдер.

Сұрақтар:

а)Мақал –мәтелдер дегеніміз не?

ә) Мақал мен мәтелдің арырмашылығы бар ма?

б) Тақырыптары қандай?

б) Осы сабақта қандай мақсатты алдарыңа қоясыңдар?

III. Негізгі бөлім.«Сөз көркі - мақал» деп тегін айтылмаған. Мақал – мәтелдерді адам баласы өзі айтайын деген оймен орайластырып орынды қолданса, сөзі мірдің оғындай өткір, көңілге қонымды, көркем әрі бейнелі болады. Мақал – мәтелдер аз сөзбен терең мазмұнды ойды бере алады.

Мақал мен мәтел қосарланып айтылғанмен, бір – бірінен айырмашылығы бар.

Мақал – ой тиянақты болады, алдыңғы ой екінші түйінді пікірдің шарты түрінде келеді. Мақалдарда бір – біріне қарама – қарсы ұғымдар мен нәрселерді салыстыру арқылы ойды айқындай түсу тәсілі басым, дәлелдеу мен қорытынды пікір бірдей жүріп отырады және көбіне екі бөлімнен тұрады.

Мәтел – ойды ақырына дейін жеткізбей, топшылап, болжам ретінде түсіндіретін, сөйлем не сөз тіркесі түрінде келетін фразеологиялық бірлік.

Енді балалар, түсінген – түсінбегенімізді білу үшін мына тапсырмаға назар аударалық.

Мақал мен мәтелдерді ажыратыңдар.

Опасызда Отан жоқ. (мәтел)

Ел құлағы – елу. (мәтел)

Батыр туса – ел ырысы, жаңбыр жауса – жер ырысы.(мақал)

Жердің сәні — егін, ердің сәні — білім. .(мақал)

Күш атасын танымас. (мәтел)

Өз білмегеніңді кісіден сұра, үлкен жоқ болса, кішіден сұра. (мақал)

Туған жерге туың тік. (мәтел)

Еңбегіне қарай құрмет, жасына қарай ізет.(мақал)

Мақал – мәтелдердің тақырыптары сан алуан. Ол халықтың әлеуметтік, шаруашылық, рухани өмірін түгел қамтиды.

Тақырыптары:

1.Отан, туған жер

2. Білім, ғылым, оқу

3. Отбасы, ата-ана, бала

4. Ерлік, батылдық

5. Денсаулық және т.б.

Дәптермен жұмыс

тапсырма