Шет тілі сабақтарында оқу сауаттылығын дамыту әдістері

АҒЫЛШЫН ТІЛІ САБАҚТАРЫНДА ОҚУ САУАТТЫЛЫҒЫН ДАМЫТУ ӘДІСТЕРІ .

Елеуова Гульжанат Сагынбаевна

Қазақстан, Қаражал қаласы, №30 ЖББМ

Аннотация: Бұл мақалада ағылшын тілі сабақтарында сабақ және сабақтан тыс жұмыстар аясында білім беру мекемелерінде оқу сауаттылығын дамытудың өзекті мәселелері қарастырылады. Оқу сауаттылығы ұғымының анықтамасы келтірілген. Ағылшын тілі сабақтарында оқу сауаттылығын дамыту және қалыптастыру барысында мұғалімдер мен оқушыларда кездесетін қиындықтар қарастырылады. Ағылшын тілі сабақтарында және сабақтан тыс уақытта оқуға арналған мәтіндерді таңдау критерийлері, сондай-ақ оқушылардың оқу деңгейіне байланысты оқу дағдыларын дамыту кезеңдері ұсынылған. Мақалада келесі сұрақтарға жауаптар берілген: шет тілін үйрену кезінде оқу сауаттылығын дамыту саласында қандай пәндік нәтижелерге қол жеткізу керек? Оқу мен аударманы тексеруге бағытталған тапсырмалардан басқа мұғалім қандай тапсырмаларды әзірлейді?

Түйін сөздер: оқу сауаттылығы, пәндік нәтижелер, мәтінге қойылатын талаптар, мәтінге дейінгі, мәтіндік және кейінгі.

Кіріспе

Тіл-адамның қарым-қатынасының маңызды құралы. Шет тілін оқытуда коммуникативті қабілеттерді, еркін қарым-қатынас дағдыларын және ағылшын тілін практикалық қолдануды қалыптастыруға және дамытуға ерекше назар аударылады.

Жұмыстың барлық нысандары, оқу процесін ұйымдастыру тәсілдері, ағылшын тілі сабағындағы әрбір қызмет түрі оқушының өмірінің басқа салаларына ауыса алатын құзыреттіліктерін қалыптастыруға бағытталуы керек, бұл болашақта оның өзін-өзі дамуына және табысты тұлға ретінде іске асырылуына ықпал етеді.

Функционалдық сауаттылықтың маңызды бөлігі және іргелі негізі-оқу сауаттылығы, өйткені біз қандайда бір ақпарат туралы сөйлесетін болсақ та, бәрі оқуға сүйенеді және кез-келген тапсырманы орындамас бұрын оқып, түсіну керек. Кез-келген сабақта біз мәтін түрінде ұсынылған ақпаратпен жұмыс істеуіміз керек.

PISA зерттеулерінде оқу сауаттылығы адамның жазбаша мәтіндерді түсіну және пайдалану, олар туралы ойлау және мақсаттарына жету, білімі мен мүмкіндіктерін кеңейту, әлеуметтік өмірге қатысу үшін оқумен айналысу қабілеті ретінде анықталады.

Функционалдық сауаттылық-бұл адамның қоғаммен өзара әрекеттесу жағдайында оқу және жазу дағдыларын қолдану қабілеті: банкте шот рәсімдеу, нұсқаулықты оқу, кері байланыс сауалнамасын толтыру және т. б.

Шет тілі сабақтарында функционалдық сауаттылықты оқытудың мақсаты шет тілдік құзыреттілікті жетілдіру, оқушылардың коммуникативтік міндеттерді шешу үшін тілді қолдану қабілеті мен дайындығы болып табылады.

"Оқу" ұғымының "функционалды оқу" ұғымынан айырмашылығы неде?

Функционалды оқу дегеніміз-белгілі бір мәселені шешу, белгілі бір тапсырманы орындау немесе түсіну, мәтінді түрлендіру және т. б. үшін мәтіннен ақпарат алу үшін ақпаратты іздеу мақсатында оқу.

Оқу сауаттылығын қалыптастыру кезінде оқу дағдылары үш топқа бөлінеді:

Бірінші топ-бұл оқушылар үйренген мәтін мазмұнындағы бағдар:

- мәтіннің негізгі тақырыбын, жалпы мақсатын анықтау;

- мәтінге тақырып ойлап табу;

- мәтіннің жалпы мағынасын білдіретін тезисті тұжырымдау;

- мәтіндегі бөліктердің ретін түсіндіру;

- мәтіннен қажетті ақпаратты табу және т. б.

Екінші топ-мәтінді түрлендіру және түсіндіру:

- ақпаратты ұсынудың жаңа формаларын қолдана отырып, мәтінді түрлендіру мүмкіндігі: графиктер, диаграммалар, кестелер;

- мәтіндегі әртүрлі сипаттағы ақпаратты салыстыру ;

- мәтінде ұсынылған тезистерді растау үшін дәлелдерді анықтау және т. б.

Үшінші топ-бұл дағдыларды қамтитын ақпаратты бағалау:

- мәтін мазмұнына жауап беру;

- мәтінде жасалған мәлімдемелерді әлем туралы идеяларына қарай бағалау;

- өз көзқарасын қорғау үшін дәлелдер табу және т. б.

Шет тіліндегі мәтіндермен жұмыс істеу кезінде ана тіліндегі мәтіндерді оқумен бірдей дағдылар қалыптасады (оқырмандық қырағылық, сауаттылық, сөйлеуді нақты және қисынды тұжырымдау, талдау және т.б.). Алайда, ағылшын тілі сабақтарында оқу сауаттылығын қалыптастырудың айрықша ерекшелігі-оқушыға мүлдем таныс емес басқа тілдік орта. Мәтіннің мағынасын жалпы түсінудің және одан қажетті ақпаратты алудың негізгі міндетінен басқа, оқушының алдында сөздерді ана тіліне аударудың және баяндау жүргізілетін грамматикалық уақытты анықтаудың бірінші кезектегі міндеті тұр. Сондықтан, шет тілінде семантикалық оқуды үйренудің басынан бастап қалыптасуы керек ең маңызды дағды-шет тіліндегі мәтіндерді мақсатқа (немесе шешілетін коммуникативті міндеттерге), оқу түріне, қолданылатын әдістерге және оқу жылдамдығына бейімдей отырып, әртүрлі тәсілдермен оқуға болатындығын түсіну. Оқудың ең көп таралған түрлері:

* Оқуды үйрену (intensive reading)

* Көру арқылы оқу (skimming)

* Іздеу оқылымы (scanning)

Оқушылардың оқу құзыреттілігін қалыптастыру кезінде мәтінмен жұмыс істеудің негізгі кезеңдері:

1. Мәтінге дейінгі (Pre-reading). Бұл кезеңде мұғалім оқушыларға мәтінді оқуға дайындалуға көмектеседі. Ол келесі стратегияларды қолдана алады:

-мәтін тақырыбы туралы әңгіме. Мұғалім оқушылардың мәтін тақырыбы туралы не білетінін білу үшін сұрақтар қояды. Бұл оларға мәтінді жақсы түсінуге көмектеседі.

-мәтін мазмұнын болжау. Оқушылар тақырып, иллюстрациялар және басқа анықтамалар негізінде мәтіннің не туралы болатынын болжауға тырысады. Бұл олардың мәтінге деген қызығушылығын дамытуға ықпал етеді.

- сөздік жұмыс. Мұғалім мәтінде кездесетін жаңа сөздерді түсіндіреді. Бұл оқушылардың мәтінді түсінуін жеңілдетеді.

2. Мәтіндік кезең (While-reading). Бұл кезеңде оқушылар мәтінді оқиды. Мұғалім келесі стратегияларды қолдана алады:

- аялдамалармен оқу. Мұғалім белгілі бір уақыт аралығында оқуды тоқтатады және мәтіннің мазмұны туралы сұрақтар қояды. Бұл оқушыларға мәтінді жақсы түсінуге және оны есте сақтауға мүмкіндік береді.

- мәтінді қайта оқу. Бірінші оқығаннан кейін оқушылар мәтінді егжей-тегжейге назар аудара отырып қайта оқиды. Бұл оларға мәтінді тереңірек түсінуге көмектеседі.

- мәтін құрылымын талдау. Мұғалім оқушыларға негізгі идеялар мен дәлелдерді бөліп көрсету арқылы мәтін құрылымын талдауға көмектеседі. Бұл олардың ақпаратты сыни тұрғыдан бағалау қабілетін дамытады.

3. Мәтіннен кейінгі (post-reading). Бұл кезеңде студенттер мәтінді талқылайды және қорытынды жасайды. Мұғалім келесі стратегияларды қолдана алады:

- мәтін мазмұнын талқылау. Мұғалім сұрақтар қою және пікірталасты ынталандыру арқылы мәтін мазмұнын талқылауды ұйымдастырады. Бұл студенттерге мәтін туралы өз пікірлерін білдіруге және оның мағынасын түсінуге көмектеседі.

- мәтіннің негізгі идеясын анықтау. Мұғалім оқушылардан мәтіннің негізгі идеясын тұжырымдауды сұрайды. Бұл олардың мәтінді түсінуін тексереді.

- мәтіннен ақпаратты қолдану. Мұғалім студенттерге мәтіннен алынған ақпаратты жаңа жағдайларда қолдануды ұсынады. Бұл олардың білімді іс жүзінде қолдану қабілетін дамытады

Мен өзімнің оқыту тәжірибемде оқушылардың шет тіліндегі мәтінмен жұмыс істеу кезінде туындайтын мәселелер мен қиындықтарға жиі тап боламын, атап айтқанда:

- оқушылар көптеген сөздердің мағынасын білмейді, жазылғанның мағынасын түсінбейді немесе кілт сөздерді бөліп көрсетпейді,