Шет тілін оқытудың жалпы әдістемесі туралы мақала

ШЕТ ТІЛІН ОҚЫТУ ӘДІСТЕМЕСІ МЕН ҚАҒИДАТЫ ТУРАЛЫ ҒЫЛЫМИ-ТЕОРИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.

1.1 Әдістемені ғылым ретінде дамытудағы тәсілдер мен міндеттер.

Шет тілдерін оқыту әдістемесі, дегенмен, басқа да әдістемелер сияқты, ұзақ уақыт бойы оқытушы өнерінде ғана оқытудағы жетістіктер мен кемшіліктерді көрсете отырып, ғылым мәртебесінен бас тартты. Осылайша, XX ғасырдың 20-шы жылдарында Француз лингвисті А. Пенлош: «жаман немесе жақсы әдістер жоқ, ал жаман және жақсы мұғалімдер бар»- деп жазды [8]. Тіпті өткен ғасыр-

дың 50-ші жылдарының соңында әдістеменің ғылым екеніне күмән болды. Американдық ғалым Р. Политцер: «шетел тілдерін оқыту әдістемесі ғылым ретінде бар ма?» деген.Онда ол барлық лингвистика білімі мен оқытушының өнеріне байланысты екенін айта отырып, көтерілген сұраққа теріс жауап береді.[9] Заңды сұрақ туындайды, әдістемені терістеу және оқытушы өнеріне оқытудың барлық күрделілігін жинақтау немен байланысты? Егер мұғалім сол уақытта педагогикалық процестің орталық фигурасы ретінде қарастырылғанын ескерсек, мұндай жағдайды түсіндіру қиын емес. Әрине, көп нәрсе мұғалімнің шығармашылығына, оның кәсіп пен оқушыларға деген сүйіспеншілігіне байланысты, өйткені бір кәсіптік оқу орнын бітірген, демек, шамамен бірдей білімі бар, өзінің субъективті қасиеттеріне байланысты әртүрлі оқытушылар бола алады. Сондықтан, бір қарағанда, барлығы мұғалімнің жеке тұлғасына түседі. Сонымен қатар, әдістеменің теориялық ережелері жеке оқытушылардың шығармашылығын көрсетеді деп бекітілді. Мұндай тәсіл, әрине, ақталмаған.

И. В. Рахмановтың мұғалімнің өнері оқыту мен тәрбиелеудің нақты жағдайларында жалпы заңдылықтарды есепке алуда екендігі туралы тұжырымымен келіспеуге болмайды. Шынында да, әдістеменің теориялық ережелерін білмей, ең дарынды ұстаз өзі үшін бұрыннан белгілі шындықты үнемі "ашуға" болады.[10]

Е. М. Рыт "Шет тілдерін оқыту әдістемесі лингвистиканың жалпы тұжырымдарының, әсіресе салыстырмалы тіл білімінің тәжірибелік қосымшасы бар" деп жазған. Осыған ұқсас көзқарасты академик Л. В. Щерба да білдірді. Қолданбалы тіл білімі әдістемесінің осындай түсіндірмесі кездейсоқ емес және белгілі дәрежеде әділ болды, өйткені лингвистика оқыту мен тәрбиелеу негізінде құрылатын тілдік материалды береді. Оқыту барысында лингвистика заңдылықтарын ескеру қажет. Осы әдістеменің анықтамасы 1940-шы жылдары теріске шыққанын атап өткен жөн,бірақ одан кейін лингвистиканың жаңа салалары шет тілдерін оқытудың негізгі мақсаты болып табылатын тілді меңгере бастаған психолингвистиканың дамуына байланысты қайта жанданып келеді.

Әдістемені қолданбалы ғылым ретінде анықтаудың басқа бағыты Б. В. Беляев есімімен байланысты. Ол әдістеме психологияның қолданбалы ғылымы және әдістеменің негізгі ережелерін психологиядан шығару керек деп ойлады: "психологияда шет тілін меңгеру заңдылықтары анықталғандықтан, бұл тілді қалай үйрету керек, осы тілді меңгеру процесі қалай өтуі керек және оқытудың қандай әдістері, тәсілдері ең жақсы деп саналуы керек".Беляевтің қолданбалы психология әдістемесіне қатысты тұжырымдамасы таралмады, өйткені ол әдіснамалық жағынан осал болды. Өйткені, тек қана меңгеру заңдылықтары шет тілі құралдарымен оқыту және тәрбиелеу процесін анықтай алмайды, өйткені бұл әртүрлі іс-әрекеттер, бірақ жалпы саны аз емес.[12]

Уақыт өте келе лингвистика немесе психология заңдылықтарының көмегімен оқытудың барлық мәселелері мен жолдарын анықтауға болмайтыны айқын болды. Егер лингвистика материалды іріктеу кезінде, тілдік материалмен және т.б. операцияларды түсіндіру кезінде көмектесе алатын болса және көмектесуге тиіс болса, онда жаттығуларды, жұмыс түрлерін және т. б. анықтау кезінде лингвистика мәліметтері көмектеспейді. Тіл материалына, әлеуметтік-мәдени компонентті пайдалануға қатысы жоқ психология деректерімен де осындай жағдай. Осыған байланысты бірқатар ғылымдардың қолданбалы ұсыныстары ретінде әдістемені анықтауға ұмтылу пайда болды. П. Б. Гурвич: "әдістеме педагогика, психология, лингвистика және басқа да ғылымдардың мәліметтеріне сүйене отырып, бір-бірімен тұрақты қатынаста және оқыту шарттарымен шет тілдерін оқытуда мүмкін болатын ең жақсы нәтижелерге қол жеткізу туралы ғылым ретінде дефинациялануы мүмкін" деп жазған. [13] Осылайша, әдістеме басқа ғылымдардың негізінде жүзеге асырылатын қызмет ретінде оқытуға басшылық сияқты ғылым емес, әдіскерге басқа ғылымдармен ұсынылған деректерді келісетін диспетчердің рөлі ғана берілген. 1940-жылдардың соңында әдістемені педагогикалық ғылым ретінде жалғыз

Әдістеме ғылым ретінде үрдістер мен заңдылықтарды зерттей келе,ғылыми- практикалық нәтижелерін жинақтайды және жүйелейді, қоғам дамуының қазіргі кезеңінде оқытудың неғұрлым тиімді әдісін алдын ала зерделейді және айқын- дайды. Бұл оның негізгі функциясы.

Әдістеме ғылым ретінде келесі міндеттерді шешуге арналған:

1. Әдістеменің даму үрдісі мен жай-күйін зерттеу.

2. Әдістемелік терминдерді түрлендіру: әдіс, тәсіл, әдістемелік жүйе, әдістеме, дағдылар, іскерліктер және т. б. - тілдік білім беру талаптарына сәйкес.

3. Түрлі ғылыми-әдістемелік мектептердің ұстанымдарын ескере отырып, категориялық аппаратты анықтау.

4. Мемлекеттік тіл саясатының талаптарын, қоғам сұраныстарың және жеке адамның қажеттіліктерін ескере отырып, жалпы әдістеменің нысаны мен мәнін анықтау.

5. Ғылыми жаңалықтарды ғылыми білім саласындағы әдістемесімен қоса

отырып бейімдеу.

6. Ғылыми-практикалық зерттеулердің әдістері мен әдістемелерді жаңарту және ұсыну.

7. Қазіргі білім беру стратегиясының талаптарына сәйкес шет тілдерін оқытудың жетекші әдісін әзірлеу.

Қазіргі кезеңде жетекші әдіс ретінде жеке тұлғаға бағытталған білім беру талаптарын көрсететін,шетел тілінде сөйлеу қызметін меңгеру үдерісінде жеке тұлғаны дамытуға бағытталған жеке-қызметтік әдіс болып табылады.

Шет тілін меңгеру жасына байланысты әр түрлі болғандықтан, әрбір жас кезеңінде оқытудың жеке-әрекеттік әдісін жүзеге асыру жолдарын анықтау қажеттілігі туындайды.Мектеп жасына дейінгі баланың ақпаратты интуитивті-практикалық жолмен тез және жеңіл меңгеруі фактісін ескере отырып,кіші оқушы - саналы-практикалық,ал жасөспірім - саналы-салыстырмалы,яғни тіл мен мәдениетті салыстыру контекстінде , бұл жолдарды шет тілдерін оқытуда сабақтастықты жүзеге асыруға мүмкіндік беретін тәсілдер ретінде қарастыруға болады.(сурет 1.)

Оқыту тәсілдерін жіктеу кезінде бастапқы белгіге сүйену керек,ол тілдер мен мәдениеттерді қандай жолмен меңгеруді түсінуге мүмкіндік береді:интуитивті (бейсаналық), саналы немесе аралас. Ерекшелеуге болатын қадамдар : бихевиористік (тілді меңгеру сөйлеу автоматтарын қалыптастыру мақсатында бірнеше рет қайталау арқылы жүзеге асады); интуитивті-саналы(грамматикалық және тілдік құрылымдарды интуитивті меңгеру, әрі қарай ұғыну және түсіну); саналы( тілді меңгеру грамматикалық және лексикалық бірліктерді сөйлеуде практикалық қолдану мақсатында ұғынудан басталады).

Қадамдарды байланысты жіктеуге болады:

-тілді меңгеру шарттарынан: интуитивті( табиғи тілдік ортада), саналы (жасанды тілдік ортада) немесе аралас;

-тілді меңгеру ерекшелігі, мысалы: саналы-практикалық оқыту әдісі аясында коммуникативтік-іс-әрекет ету[16], екінші шет тілі ретінде француз тілін оқытуда коммуникативтік-когнитивті тәсіл және т. б.;[17]

-оқушылардың жасы: интуитивті-практикалық ,саналы-практикалық,саналы-салыстырмалы.

Сурет 1(сызба). Шетел тілдерін оқытудың жеке-қызметтік әдісін жүзеге асыру жолдары.

Ескерту - [автор жасаған]

"Әдіс" және "Тәсіл" ұғымдарының арақатынасы әртүрлі болуы мүмкін.

Бір жағдайда тәсіл оқыту әдісін анықтай алады,мысалы, білім берудегі жеке тұлғаға бағытталған тәсіл жеке-қызметтік әдісін әзірлеу үшін оқыту бағдар береді. Басқа жағдайда тәсіл әдіс ретінде қарастырылуы және оқыту стратегиясын анықтауы мүмкін, мысалы француз тілін оқытуда коммуникативтік-когнитивті тәсіл екінші шет тілі сияқты. Үшінші жағдайда тәсіл оқыту әдісін іске асыру жолы ретінде әрекет ете алады, мысалы, жеке-әрекеттік әдіс шеңберінде мектепке дейінгі жастағы балаларды оқытуға интуитивті-практикалық көзқарас.

Әдістеме жалпы және жеке болуы мүмкін, зерттеуші-әдіскер үшін ғылыми сала ретінде студент және практик-мұғалімдер үшін оқу пәні ретінде қарастырылуы мүмкін.

Жалпы әдістеме оқу пәні ретінде-бұл шетел тілдерін оқытудың жетекші әдісін жүзеге асырудың бірыңғай стратегиясы мен жолдарын анықтайтын әдістемелік жүйе.

Демек, жалпы әдістеме оқыту үдерісін жеке-қызметтік әдісін жүзеге асыруға және стратегиялық мақсатқа қол жеткізуге-монолингвизм, билигвизм, көптіл- ділік және көпмәдениеттілік жағдайында шет тілін меңгеру процесінде жеке тұлғаны дамытуға бағыттайды.Әдістеме ғылым ретінде практикаға "қызмет етуге" арналған және оның мақсаты:

- шет тілдерін оқыту әдістемесінің аралас салаларында теорияны және практиканы елеулі байытатын жаңа ғылыми әзірлемелерді қолдану;

- озық практикалық тәжірибені жинақтау және жүйелеу және оны ғылыми берілген параметрлер негізінде тарату(мысалы, тестология талаптарына сәйкес шет тілі бойынша тест тапсырмаларын әзірлеу және олардың тиімділігін тексеру);

- әр түрлі әдістемелік мектептер шеңберінде оқытудың вариативті әдістерін әзірлеу арқылы сабақтастықты сақтау және вариативтілікті дамыту;

- оқулықтар мен оқулықтар жасаудың тұжырымдамалық негіздерін әзірлеу ;

шет тілдерін оқытудың сапасы мен тиімділігін қамтамасыз ететін тіл саясатының талаптарын көрсететін оқу-әдістемелік құралдар;

- мұғалімге әдістемелік мектептердің белгілі бір ұстанымдары берілген отандық және шетелдік авторлардың оқу құралдарының әртүрлілігіне және оларға сәйкес шетел тілдерін оқытудың мақсаттары мен міндеттеріне еркін бағдарлану мүмкіндігін беру.Осылайша, әдістемені ғылым ретінде зерттеуі мұғалімге оқу құралдарын оқу мақсаттарына сәйкес таңдауды,сауатты жүзеге асыруға және үздіксіз мультилингвалды және көпмәдениетті білім беру жүйесінің дамуын қамтамасыз ете отырып, вариативті жағдайда оқыту сапасын басқаруға көмектеседі . Шет тілдерін сапалы және тиімді оқыту үшін мұғалім әдістеменің базалық санаттарын меңгеруі тиіс.[6.-20,25c]

1.2 Шет тілін оқытудың жалпы әдістемесінің құрылымы,мақсаты және мәні.

Еліміздің тұңғыш президенті Н.Нaзapбaeв «...Адaмзaт үшін ХХІ ғaсыp жaңa тeхнологиялapдың ғaсыpы болмaқ, aл осы жaңa тeхнологиялapды жүзeгe aсыpып, өміpгe eнгізу, игepу жәнe жeтілдіpу - бүгінгі мeктeп мұғaлімдepінің,

сіздepдің eншілepіңіз»– деп, сенім артады.[18] Сол сенімнің кілті шет тілін оқытудың мәнінің тармағы білікті де, білімді ұстаздар қауымының қолында екенін бір сәтте естен шығармауымыз керек. Қазіргі кезде ақпараттық-коммуникациялық технологияны дамыту білім беру саясатының ажырамас бөлігі болып табылады. Ақпараттық-коммуникациялық технологиялар саласындағы алдыңғы қатарлы жетістіктерді пайдаланып, білімнің жаңа деңгейі мен сапасына қол жеткізуге ұмтылу алға қойған мақсаттардың бірден-бірі. Қазақстан Республикасының мемлекетаралық тілі – ағылшын тілін жаңа технологиялар арқылы оқыту ісі күннен - күнге өзекті болып келеді. Қазіргі даму кезеңі білім беру жүйесінің алдында оқыту үрдісінің технологияландыру мәселесін қойып отыр.[19]

Оқытудың әртүрлі технологиялары сарапталып, жаңашыл педагогтардың іс-тәжірибесі мектеп өміріне енуде. Бүгінгі таңда жас ұрпаққа пәнді тиімді ұғындырудың бірі – жаңа ақпараттық-коммуникациялық технология негіздері болып табылады. Қазіргі таңда жаңа ақпараттық технологияларды оқушылардың ағылшын тіліне деген қызығушылығын арттыру құралы ретінде қолдану өте тиімді. Тіл үйрену барысында жаңа технологияларды қолдана отырып, педагогикалық қалыптасқан жазу, тыңдау, түсіну, сөйлеу дағдыларын қалыптастыруға болады. Жаңа технологияларды практикада қолдану оқушылардың танымдық белсенділігін арттырудың жаңа түрін ашады, нәтижесінде жаңа білім ашылады, оқушылардың танымдық белсенділігі дамиды, білімді өз беттерінше толықтырады, ақпараттар ағымында іздеу және бағдарлауға үйренеді. Ағылшын тілі – бүгінгі заманымыздың кілті, компьютер технологиясының кілті екені белгілі.

Ағылшын тілін оқыту құралдары.Оқыту құралдарына оқу-тәрбиелеу процесін ұйымдастыру мен өткізу үшін көмек ретінде қолданылатын техникалық және техникалық емес құрал -жабдықтар, заттар жатады.

Мұғалім әрбір құрылды қайда, қашан қалай қолдануы және қандай нәтижеге жетуге болатынын білгенде ғана құралдың пайдалы қолданылуына қол жеткізе алады.Оқыту құралдарын топқа бөлу. Орта мектепте қолданылатын оқыту құралдарын мынадай топқа бөлуге болады:

1. Пайдаланылуына байланысты негізгі және қосымша;

2. Оқушыға немесе мұғалімге арналған;

3.Ақпаратты қабылдау түріне байланысы есту, көру, көріп есту;

4. Техниканы пайдаланылуына байланысты техникалық және техникалық емес

негізгі оқыту құралына оқу-әдістемелік кешені: оқулық,мұғалімге арналған оқулықжатады. Бірақ, оқулық пен мұғалім кітабын пайдаланылғанда техникалық оқыту құралдары өте қажет.Мысалы, 2 және 3…