Шет тілін оқыту әдіс-тәсілдері туралы мақала

А.С. Жуматаева

Батыс Қазақстан инженерлік – технологиялық колледжі, Орал қаласы

Қазақстан Республикасының Президенті – Елбасы Н.Ә.Назарбаев « «ҚАЗАҚСТАН – 2050» стратегиясы – қалыптасқан мемлекеттің жаңа саяси бағыты» атты Қазақстан халқына жолдауында «Жаңа қазақстандық патриотизм – біздің көпұлтты және көпконфессиялы қоғамыз табысының негізі деп алты түрлі бағытты басшылыққа алған екен. Соның бірі – қазақ тілі және тілдердің үштұғырлығы. Елбасы біздің ана тілімізге, яғни, қазақ тілімізге аса зор мән бере отырып тіл саясатының қазақ ұлтын біріктіруші басты факторлардың бірі екендігін анықтап айтты.

Əлемдік тілдерді игеру - əлемдік білім кеңістігіне енуге жол ашады. Олай болса, əлемдік деңгейдегі қолданбалы жəне іргелі зерттеулерді əрі дамыту үшін казіргі таңдағы халықаралық талаптарға сəйкес жоғары оқу орындарын бітірген түлектер ауадай қажет. Оларға жоғары білім жүйесін дамыту арқылы ғана жеткілікті дəрежеде сапалы білім беруге болады. Солардың бірі - оқытылатын ел тілінің тіл білімі материалдарын ана тілімен, ана тілінің өзіндік лингвистикалық аспектілерінің ерекшеліктерімен - cалыстыра отырып игеру.[3,32]

Өзі игерген тілдің даму заңдылықтарын терең зерттей білу - тілді ғылыми білу болып табылады деген пікірді С.Аманжолов былайша пайымдайды: "Тілді ғылыми білудің негізгі шарты - оның грамматикасын, грамматикалық құрылысын, негізгі сөздік қорын, дыбыстық жүйесін, сонымен қатар оның құрылысын жəне даму тарихын зерттеу. Бөгде тілге байланысты этнографиялык, тарихтық, əдебиеттік мəселелерді қамти отырып, жақын, туыс,

туыс емес тілдердің материалдарын салыстыра тексеруді керек етеді."- дейді.[2,28] Олай болса, тіл- коғамдық қарым - қатынас кұралы болғандықтан, оны даму заңдылықтарын зерттеудің өзінше ерекшелігі бар, зерттеп қарайтын, қамтитын мəселелері жеткілікті ғылым. Сол тіл ғылымы зерттеп қарайтын мəселелердің ішінде оның тиісті салалары болып табылатын қазіргі заман талабына сай шет тілін оқытудың мақсаты қандай əдіс - тəсілдерге негізделетінін қарастырамыз. Дəстүрлі қабылданған отандық əдіс - тəсілдерде, коммуникативті дəріс беруден алдыңғы орынды иемденуші, профессор Е.И.Пассованың липецтік мектеп өкілдерінің еңбектері негізінде төменде біз қарастырғалы отырған мақсаттар кешені ерекшеленеді. Шет тілін оқытудың мақсаты отандық əдіс тəсілдерде төрт аспект арқылы беріледі: 1) оқу-тəжірибелік; 2) тəрбиелік; 3) ұйымдастырушы; 4) дамушы. Əрбір көрсетілген аспектіні толығырақ қарастырайық.

1.Оқу-тəжірибелік аспект бойынша шет тілін оқыту. Студенттер шет тілін қатынас кұралы ретінде меңгеріп жəне оны ауызша жəне жазбаша сөйлеуде қолдана білуі керек. Тілді оқыту қызметінің төрт түрін, атап айтқанда: рецептивтік - тыңдау жəне оқу, продуктивтік -айту жəне хат жазу, сондай-ақ, осылармен байланысты тілдің үш түрлі аспектілері: лексика, фонетика, грамматиканы меңгеру мəселелерін қарастырамыз. Шет тілін меңгерудегі оқу тəжірибелік аспект тілдесудің барлық формаларын жəне тілдің барлық функцияларын, яғни жеке тұлғалар арасындағы өзара тілдесудің қажеттілігін, адам баласының рухани əлемін байытуын, өз пікірін қорғауын, отандық мəдениетті насихаттауын, халықтар арасындағы достығын, экономикалық жəне саяси дамуын меңгеруді ұйғарады.Тілді оқыту қызметінің нақты мақсаттары ретінде:Сөйлесуде - хабарлай білу (баяндау, жариялау, хабарлау, ақпараттандыру, əңгімелеу жəне т.б.); түсіндіру (мінездемелеу, нақтылау, көрсету жəне т.б.); мақұлдау (ұсыну, кеңес беру, айқындау, қолдау, мақтау, алғыс айту жəне т.б.); əшкерелеу (сынау, қарсыласу, жоққа шығару, кінəлау, талқылау жəне т.б.); сендіру (дəлелдеу, негіздеу, нақтылау, көндіру, айтқанында тұру жəне т.б.);Жазуда - өзінің жəне өзгелердің

2. Шет тілін үйренуде тəрбиелік аспект окушының əлемдік көзқарасын, идеялық сенімін, патриоттығын, əдептілігін, қоршаған ортада өзіне жауап беруін жəне де жеке тұлғаның эстетикалық жəне рухани дамуын жүйелеуді негіздейді. Тəрбиелеуді этикалыққа, эстетикалыққа, еңбектілікке, экологиялыққа, ұлтаралыққа жəне т.б. бөлуге болмайды. Кез - келген тəрбиенің қайнар көзі адамды əдепті етіп тəрбиелеу болып табылады. Берілген аспектіні шындыққа айналдыру үшін барлық мүмкіндікті қолдану керек: мағыналы (əр түрлі күйдегі мəселе), жəне ұйымдастырушы (күн тəртібіндегі мəселелерді жəне олардың трактовкасын талқылау). сабақ кезінде, сондай - ақ сабақтан тыс кездегі іс-əрекеттерде оқушыларды тəрбиелеудің, шыңдаудың нақты жолдарын өз мүмкіндігін шектеп қалмау көрсете білу маңызды, яғни бұл жерде күштеп тəрбиелеу қажетсіз болып есептеледі.

3. Білім беру аспектісі оқытылып отырған тіл елінің мəдениетін, əдебиетін қоса алғанда, музыка, архитектура, сурет, тарих жəне тағы басқа ерекшеліктерін, өз тіліңмен ұқсастығы мен айырмашьшығын, оның тілдік жүйесін, сипатын мамандықтан күнделікті сүйікті іс-əрекеттерде кездесетін əр түрлі қызығушылықты меңгеруді қанағаттандыруды жоспарлайды.

4. Дамушы аспект шет тілін оқытуда өз ойыңды жеткізудің əдіс- тəсілдерін қолдана алудың қажеттілігін, яғни адамдардың сөздерді қалай айта алуын, пəндерді номиналдауын, қолданушы сөздерді, ана тілін шет тілімен салыстыру жəне теңестіру, тілді сезіне білуін, тілдік шешімдерді, оның барлық түрдегі ерекшеліктерін есте сақтауды, логиканы (сараптау, синтездеу, теңестіру, ақылды шешім табу), сенсорлық қабылдауды, мотивтік ортаныдамыту, мінез, еңбек сүюшілік, ерік, мақсаттылық, белсенділік, оқи ала білу арқылы тілдесе білуді, дамытуды қамтамасыз етеді. Қазіргі кезде үзіліссіз тілді оқыту жүйесін жаңартудың қажеттілігі жөнінде көп айтылады. Мектеп жəне жоғары оқу орындарында оқытудың жаңатүжырымдамалары жасалуда, мамандарды дайындауда тілді оқытудың жаңа үлгілері пайда болуда, сонымен қатар оқытушы кадрларды…