Шолпының түрлері туралы 9 беттік ғылыми жұмыс

Мазмұны

I. Абстракт.................................................................................................

ІІ. Кіріспе....................................................................................................

ІІІ. Негізгі бөлім1.1. Мағжан Жұмабаев туралы............................................................... 2-5 1.2. Мағжан Жұмабаев лирик ақын....................................................... 6-7 1.3 . Мағжан Жұмабаевтың «Шолпы» өлеңі

1.4 Шолпы туралы түсінік1.5 Шолпының түрлері

1.6 Қыз бала тәрбиесіндегі шолпының тәрбиелік мәні..................... 22-24IV . Қорытынды бөлім............................................................................. 25

V. Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

Абстракт

8-сынып оқушысы Бекшенова Әселдің «М.Жұмабаевтың «Шолпы» өлеңінің зерттелуі мен тәрбиелік мәні» тақырыбындағы ғылыми жұмысының мақсаты:

Мағжанның “Шолпы” өлеңі арқылы қазақ халқының көнеден қалған әшекей бұйымы екенін дәлелдеу;

Шолпының түрлерін анықтап, оның тарихи құндылығын зерттей отырып, тәрбиелік мәнінің өте жоғары деңгейде екенін дәлелдеу,

Қалың жұртшылыққа кеңінен таныстырып, болашаққа табыстау болып табылады.

Зерттеу жұмысының өзектілігі:

Дауылпаз ақын Мағжан Жұмабаевтың өмірден өз орнын анық тауып, артына өшпес мол мұра қалдырғанын анық білеміз. Оның лирик ақын екені де баршаға аян. Лирикалық өлеңдері де өте мол. Қазіргі таңда Мағжан жырлары кеңінен насихатталуда. Мектеп бағдарламасынан да білеміз. Мағжанның “Шолпы” атты өлеңінде қазақ қызының өн бойына жарасқан әшекей бұйымдарының бірі – шолпыны өте таза шынайы суреттеуі байқалады. Сондықтан Мағжанның “Шолпы” өлеңін оқи отыра, халқымыздың тарихи құндылығы саналатын шолпының тәрбиелік мәні мен оның түрлерін кеңірек таныстыра кетуді жөн көрдім.

Зерттеу жұмысының мақсаты:

Мағжанның “Шолпы” өлеңі арқылы қазақ халқының көнеден қалған әшекей бұйымы екенін дәлелдеу;

Шолпының түрлерін анықтап, оның тарихи құндылығын зерттей отырып, тәрбиелік мәнінің өте жоғары деңгейде екенін дәлелдеу:

Зерттеу жұмысының міндеттері:

Мағжан Жұмабаевтың “Шолпы” өлеңін оқып талдау;

Шолпының түрлерін анықтап, жасалу жолына тоқталып, зерттеу жұмыстарын жүргізу;

Шолпының тәрбиелілік мәнін ұғыну;

Жиналғанматериалдардыбіржүйегекелтіру;

Шолпытуралыжазғанақын - жазушылардың, сазгерлердің

шығармаларыментанысу;

Ғылымижобаныңзерттеуәдісі:

- Жинақтау, топтау;- Салыстыру;- Өзіндік ой топшылау;

Болжам: Егер біз Мағжан Жұмабаевтың “Шолпы” атты өлеңін кеңінен насихаттасақ, бұл ұлттық әшекей бұйымның қазақ қыздары арасында кеңінен қолданысқа енуіне жол ашар едік.

Нәтижесі мен қорытындысы:

1) Шолпыны тек қанақызбалалар мен бойжеткендертағады;

2) Қазақтың әшекей бұйымы шолпыныңсыңғырықараниеттікүштерденсақтайды;

3) Шолпы арқылы қыздың жасын, әлеуметтіктобын, қайжақтанекендігінаңғаруғаболады;

Ғылыми жұмыстың практикалық қолдану салалары: Тақырып негізінде жинақталған материалдар тарих, қазақ тілі, әдебиет пәндерінде қосымша ретінде қолдануға болады. Тәрбие сағаттарында пайдалануға болады.

- Қандай зергерлік бұйымды ұнатасың?- десе, көп адамдар сақина мен сырғаны атайды. Ал мен Мағжан ақын жырлап өткен шолпыны ұнатамын. Осы жұмысым арқылы оны дәлелдегім келеді.

Кіріспе

Қазақақындарының арасындағы Мағжан есімі мәңгілік өшпестей із қалдырған. Мағжан - қазақ поэзиясының шолпан жұлдыздарының бірі әрі бірегейі. Ол артында өшпес рухани мол мұра, өзіне өлмес мәңгілік ескерткіш қалдырып кетті. Жарты ғасырдан аса оның есімін де, шығармаларын да атай алмай келген халқы көп жылдардан кейін ғана ұлы ақынымен сағына қауышты. Оның шығармашылығы сандаған ғасырлардың қайнарлы,қатпарлы тереңінен нәр алып,күні бүгінге дейін дамып,өмір сүріп келе жатқан рухани кенішіміздің бірі болып саналады. Мағжан – ұлы ақын. Мағжан – эпик ақын. Мағжан – сыршыл ақын. Мағжан –лирик ақын дейміз. Оның поэзиясы – жан, жүрек, сезім поэзиясы. Ол оның бүкіл қан тамырларынан жаралған. Ақын қандай тақырыпты жыр өзегі етпесін, бәрі «мен – Мағжанмын» деп мұңдалап тұрады. Ақын поэзиясының ең қомақты жағы – осы лирикалары. Олары романтикалық асқақ сезіммен өрілген. Жан тербетеді, адамды сұлу сезімдерге бөлейді. Тақырыптары сан алуан: туған жер, атамекен, халық тағдыры, ар-адамгершілік, шынайы махаббат т.б Әсіресе Мағжан шынайы махаббатты сүйіспеншілікпен жырлап өткен. Қазіргі таңда Мағжан жырлары кеңінен насихатталуда. Мектеп бағдарламасынан да білеміз. Мағжанның осы тақырыпқа жататын “Шолпы

Мағжанның “Шолпы” өлеңі арқылы қазақ халқының көнеден қалған әшекей бұйымы екенін дәлелдеп, шолпының түрлерін анықтап, оның тарихи құндылығын зерттей отырып, тәрбиелік мәнінің өте жоғары деңгейде екенін дәлелдеу жұмысымның басты мақсаты болды. Ақын «Шолпы» өлеңінде дыбыстарды қайталап үндестіру арқылы сол дыбыстардан өрнек өріп, өзінің сезім күйлерін, ғашығына ыстық та ынтызар көңілін келістіре өрнектеген. Қыз шолпысының сылдыры музыкалық әуендей естіледі. «Сылдыр, сылдыр, сылдыр» сөздерін қайталау арқылы өлеңнің саздылығын үдеткен, іңкәрлік сезімін қалтқысыз бере білген.

Бұл турасында кезінде Ж.Аймауытов «Ақын махаббатқа сенеді: жүрегі сезеді, махаббатсыз өмірде мағына бар деп білмейді. «Көңілді ашатын, жалынды басатын, жалғыздыққа, зарыққанда, талыққанда жүрекке ем болатын жалғыз ғана махаббат, адам шын сүйсе, махаббат – жүректі жаралайтын тікенек! Жар сүйсе жүрек жазылады, сүймесе өледі, махаббат – бір тәтті у, дүниенің у-шуы жүрекке махаббаттай күшті әсер бере алмайды», міне ақынның махаббатына көзқарасы. Бірақ махаббатты мәңгі деп ұқпайды. Кейде махаббат тез сөніп қалуға мүмкін деп қарайды» (Мағжан Жұмабаев Шығармалары. А., 1989, 421-бет) – депжазғанболатын.

Мағжан Жұмабаев туралы

«Абайдан кейін Мағжанды сүйемін... Мағжан – культурасы зор ақын... Сыртқы кестенің келісімі мен күйшілігіне қарағанда, бұл бар заманның шегінен асқандай.... бүгінгі күннің бар жазушының ішінен келешекке бойұрып, артқы күнге анық қалуға жарайтын сөз – Мағжанның сөзі»

(М.Әуезов)

Өмір жолы. Мағжан Жұмабаев 1893 жылы Солтүстік Қазақстан облысының бүгінде өз есімімен аталатын ауылында орташа ғана дәулеті бар отбасында дүниеге келеді. Әуелі ауыл молдасынан, содан соң ауылдағы мұғалімнен оқып, сауатын ашады. 1905-1910 жылдары Қызылжар (Петропавл) қаласындағы медреседе оқиды. Медреседе бірқатар шығыс тілдерінен дәріс алады, шығыс ақындарының жырларымен танысады. Өзі де әдебиетпен шұғылданады. 1910 жылдың күзінде Уфаға келіп, осындағы Ғалия медресесіне түсіп білімін молайтады. 1913-1917 жылдары Омбыдағы мұғалімдер семинариясында оқиды.Омбыдан елге қайтып келіп, айналасында болып жатқан қоғамдық жұмыстарға араласады. 1917 жылдың көктемінде Ақмола облыстық халық ағарту бөліміне қызметке кіреді. Алаш партиясының жұмысына араласады. Ақмола губерниялық "Бостандық туы" газетінде жұмыс істейді. 1922 жылы Ташкентке келіп, сондағы "Ақ жол" газетінің редакциясына кіреді.1923-1926 жылдары Мәскеудегі әдебиет-көркемөнер институтында оқиды. 1927 жылы елге оралып, оқытушылықпен айналысады. Бірақ көп ұзамай Мәскеуде оқып жүргенде "Алқа" ұйымын ұйымдастырғаны үшін тұтқындалып, он жылға сотталады. 1936 жылы тұтқыннан босап, еңбек жолына қайта оралысымен, 1937 жылдың аяғында ұсталы

1. 2 Мағжан Жұмабаев - лирик ақын.

Мағжан Жұмабаев поэзия әлеміндегі жарық жұлдыз, қайталанбас құбылыс. Оның қуатты, бойға жігер, жүрекке от беретін рухты үні, ізденістері мен жаңашылдығы қазақ әдебиетін ХХ ғасырдың басында - ақ Еуропа, орыс әдебиетінің биік деңгейіне көтерді. «Өлеңді музыкаға айналдырған, дыбыстан сурет тұрғызған, сөзге жан бітірген, жаңа өлшеулер шығарған» Мағжанның осындай қасиеттерін, ішкі шығармашылық құдіретін жұрттан бұрын байқаған әрі аса жоғары бағалаған Мұхтар Әуезов: «Мағжан мәдениеті зор ақын. Сыртқы кестенің келісімі мен күйшілдігіне қарағанда, бұл бір заманның тегінен асқандай, сезімі жетілмеген қазақ қауымынан ертерек шыққандай… Сондықтан бүгінгі күннің бар жазушысының ішінен келешекке бой ұрып, артқы күнге анық қалуға жарайтын сөз – Мағжанның сөзі. Одан басқамыздың бәріміздікі күмәнді, өте сенімсіз деп білемін» деп жазды. [5. 264]

Мағжан – ұлы ақын. Мағжан – эпик ақын. Мағжан – сыршыл ақын. Мағжан –лирик ақын дейміз. Оның поэзиясы – жан, жүрек, сезім поэзиясы. Ол оның бүкіл қан тамырларынан жаралған. Ақын қандай тақырыпты жыр өзегі етпесін, бәрі «мен – Мағжанмын» деп мұңдалап тұрады. Ақын поэзиясының ең қомақты жағы – осы лирикалары. Олары романтикалық асқақ сезіммен өрілген. Жан тербетеді, адамды сұлу сезімдерге бөлейді. Тақырыптары сан алуан: туған жер, атамекен, халық тағдыры, ар-адамгершілік, шынайы махаббат т.б Әсіресе Мағжан шынайы махаббатты сүйіспеншілікпен жырлап өткен.

Мағжанның таза махаббат тақырыбына арналған лирикасы — аса көркем мұра. Табиғатынан жаны сұлу сыршыл ақын адамның ең асыл сезімін жеткізуге келгенде ғажап шеберлік танытады. "Сүй, жан сәулем", "Сен сұлу", "Жұлдызды жүзік, Айды алқа қып берейін", "Шолпы", т. б. өлеңдерінде Мағжан адамға тән осынау ұлы сезімді аса биікке көтере жырлайды. Ақынның лирикалык қаһарманы үнемі ғажайып сезімнің кұшағында жүреді. Шын сүю — Мағжанның ұғымында әрі ләззатты, әрі азапты күй. Қуанышы да мол, азабы да аз болмайтьш сезім. Ақынның сезімі кіршіксіз мөлдір. Сонымен бірге ол махаббатқа шексіз адал. Сүйген жанының бір сәттік қуанышын ол патшаның тағына да, дүниенің малына да айырбастамайды. Сүйген жары үшін не қиындыкқа да төзуге даяр. "Жұлдызды жүзік, Айды алқа ғып берейін" өлеңі дәл осындай кіршіксіз махаббаттан туған шығарма.

Сүйгеніне қол созған ғашық жан: Кел, жұлдызым, жылжып кана жібектей,

Жұлдызды жүзік, Айды алқа ғып берейін, — деп, жүрек сырын ақтарады. Оның ғашығы — сөзі сиқыр, шашы толқын, күлкісі күміс табақтай сыңғырлаған ғажайып сұлу. Ақын осы сұлулыққа жету жолында бәрін де құрбан етуге даяр ғашық жанының бар сезімін тамаша суреттермен, бейнелі кестелермен береді. Лирикалық кейіпкерінің "көз жасынан меруерт тізіп", тіпті аспандағы жұлдызды жүзік, айды алқа етіп ғашығына сыйға тартқызады. Мағжан — қазақ өлеңінің көркіне көрік қосқан, саздылығы мен әуезділігін әсемдеген ақын. Жоғарыдағы өлеңдерінің бәрінде де ол қарапайым өмір кұбылыстарын әсем суретке айналдыра жырлайды. [5. 241]

Қазіргі таңда Мағжан жырлары кеңінен насихатталуда. Мектеп бағдарламасынан да білеміз. Мағжанның осы тақырыпқа жататын “Шолпы” атты өлеңінде қазақ қызының өн бойына жарасқан әшекей бұйымдарының бірі – шолпыны өте таза шынайы суреттеуі байқалады. Сондықтан Мағжанның “Шолпы” өлеңін оқи отыра, халқымыздың тарихи құндылығы саналатын шолпының тәрбиелік мәні мен оның түрлерін кеңірек таныстыра кетуді жөн көрдім.

Мағжанның “Шолпы” өлеңі арқылы қазақ халқының көнеден қалған әшекей бұйымы екенін дәлелдеп, шолпының түрлерін анықтап, оның тарихи құндылығын зерттей отырып, тәрбиелік мәнінің өте жоғары деңгейде екенін дәлелдеу жұмысымның басты мақсаты болды. Ақын «Шолпы» өлеңінде дыбыстарды қайталап үндестіру арқылы сол дыбыстардан өрнек өріп, өзінің сезім күйлерін, ғашығына ыстық та ынтызар көңілін келістіре өрнектеген. Қыз шолпысының сылдыры музыкалық әуендей естіледі. «Сылдыр, сылдыр, сылдыр» сөздерін қайталау арқылы өлеңнің саздылығын үдеткен, іңкәрлік сезімін қалтқысыз бере білген.