Шоқан Уәлиханов туралы презентация 10 сынып

Уәлиханов Шоқан (Мұхамедханафия ) Шыңғысұлы

(1835–1865) – қазақтың ұлы ғалымы , ағартушы , шығыстанушы , тарихшы , этнолог, географ, фольклортанушы , суретші .

Қазіргі Қостанай облысы аумағында (Сарыкөл ауданы Күнтимес мекенінде ) дүниеге келген .

Бабасы – Абылай Қазақ Ордасының, атасы – Уәли Орта жүздің хандары болған . Әкесі – Аманқарағай округінің аға сұлтаны, баласы Шота Уәлиханов .

Күнтимес қыстауында ашқан қазақ мектебінде бастауыш білім алған

Шоқан осы мектепте оқып жүріп өлең , жыр , аңыз әңгімелерді оқуға және хатқа түсіруге машықтанды . Көне шағатай тіліндегі дүниелерді тануды , арабша , парсыша оқу дағдыларын меңгерді. Халық мұрасын жинауды қолға алған әкесіне көмектесе жүріп, «Қозы Көрпеш – Баян сұлу », « Едіге » жырларының нұсқаларын жазып алуға қатысты .

1847 жылы күзде әкесі Омбыға алып келіп , кадет корпусына оқуға орналастырады .

Шоқанның бүкіл келешегі мен ғылым , өнер жолындағы талантын ашуда бұл оқу орнының маңызы ерекше болды . Мұнда жабық әскери оқу орны болғанымен, көптеген пәндер әскери сабақтарға қоса орыс , батыс әдебиеті, географиясы мен тарихы , философия, физика, математика негіздері , шетел тілдері оқытылып , орыстың озық ойлы интеллигенттерінің өкілдері сабақ берген . Оқытушылар құрамында білімді және прогресшіл ой-пікірлі адамдар көп болған. Кадет корпусында Шоқан өзінің зеректігімен ерекшеленген . Тілді тез меңгеріп , өзі қатарлас оқушылардан озық оқыған . " Корпуста ой-өрісі, білімі жағынан Шоқан тез өсті , орыс жолдастарын басып озып отырды . Оған талайлар-ақ, назар аударды . Ол сондай қабілетті еді , өзінен екі жас үлкендердің класындағыларды да білім , идея жағынан басып озды " – деп жазды бірге оқыған досы , этнограф-ғалым Т.Н.Потанин.

Ф. М. Достоевский 1854 жылдың наурыз айынан бастап , 1859 жылдың 2 шілдесіне дейін Семей қаласында тұрды . Ол әуелде 7- Сібір шебі батальонында қатардағы солдаты боп қызмет етті , кейіннен унтер-офицер дәрежесіне көтерілді .

Оның рухани өсуіне орыс тілі мен әдебиетінің мұғалімі , қазақ , араб, парсы тілдерін білетін шығыстанушы Н. Костылецкий , өркениет тарихы пәнінен сабақ берген айдаудағы поляк оқымыстысы Г. Гонсевский , тарихшы А. Сулоцкий , географ Е. Старков секілді білімдар тұлғалар елеулі ықпал еткен . 14–15 жасар Уәлихановқа мұғалімдері болашақ ғалым , зерттеуші ретінде қараған . Сирек кездесетін көне кітаптарды алып оқуға корпус басшылары тарапынан рұқсат берілгендіктен , ол Жайық , Еділ , Каспий алабын , Оңтүстік Сібір , Байкал, Алтайды зерттеген П. Палластың « Саяхатын », Еділ , Каспий, Орал өңірі тарихы мен этнографиясын жазған П. Рычковтың күнделік жазбалары мен кітаптарының қазақ даласына арналған беттерін қызыға оқып , өзі де жазуға талаптанды .

Қазан университетінің профессоры И. Березиннің тапсырмасы бойынша Уәлиханов Тоқтамыстың «Хан жарлықтарына » және Қыдырғали Жалайыридың « Жамиғ ат-Тауарих » атты шығармаларына талдау жасады .

Кадет корпусын бітіргеннен кейін Дербес Сібір корпусының штабында қалдырылып , бір жылдан кейін Батыс Сібірдің генерал-губернаторы Г. Гасфорттың адъютанты қызметіне белгіленеді . Оған ерекше тапсырмаларды орындайтын офицер міндеті жүктеледі . Бұл қызметте ол бюрократтық аппараттың, Дюгамель , Фридрихс , Кройерус , Кури сияқты шенеуніктер мен патша өкіметінің отаршылдық саясаты туғызған әділетсіздіктерді көріп , оларға қарсылығын білдіріп отырған .

1856 жылы Ұлы жүздің приставы М. Хоментовский басқарған әскери-ғылыми экспедиция құрамында Ыстықкөл алабын картаға түсіру , қырғыз елін зерттеу жұмыстарына қатысады . Сол аймақтың фаунасы мен флорасын зерттейді . Қираған көне қалалардың орнына , эпиграфиялар мен тас мүсіндерге назар аударады . Қырғыздардың бұғы, сарыбағыш, солты руларының арасында болып , қырғыз халқының шежіресін , өлең, жыр , аңыз-әңгімелерін, соның ішіңде « Манас » жырын жазып алады .

1856 жылдың тамызында Қытаймен арадағы сауданы жолға қою мақсатымен Құлжаға Ресейдің өкілі болып баруға тиісті полковник Перемышельскийдің орнына Құлжаға барып , Қытай мен Ресей арасындағы шекара дауын шешуге атсалысады…