Шығармашылық жұмыстар арқылы танымдық қабілетті арттыру

Оқушылардың танымдық қабілеттерін арттыруда

шығармашылық жұмыстардың тиімділігі

Тіл – халық мәдениетінің рухани игілігі мен адам жанының қайнар көзі. Адамдардың өзара түсінушілігі мен қарым-қатынасы ең алдымен осы рухани игілікке негізделеді.

Осы орайда оқушылардың танымдық қабілеті мен ұшқыр қиялын ұштауда өз бетінше ізденістен туған шығармашылық жұмыстың мәнділігі мен мағыналылығына назарларыңызды аударғым келеді. Теориялық білімді тәжірибеде қолдана білу дағдыларын дамытатын жұмыстарға рецензия (пікір), лекция, баяндама, мақала, реферат, іс-қағаздары, сондай-ақ мәдени өмірге өзіндік үлесі бар мерзімді баспасөз құралдарындағы шығармашылық жұмысқа баулудың ең тиімді әдісі – шығарма жаздырту болса керек. Талдықорған қаласы №15 орта мектебінің 11 сынып оқушысы Д.Мұхамбетованың «Ана тілі – ардың ісі» атты еркін тақырыпқа жазған шығармасынан үзінді келтірейін.

«Сонау Адам ата мен Хауа анадан бері қарай адам баласы жұмыр жердің бетінде тіршілік отын жағып келеді. Төрт дүниенің төрт бұрышында адамзатқа тең келер ешнәрсе жоқ, өйткені адамдарда бір құдіретті тіл бар. Ол құрал – тіл

Тіл адам баласының негізгі белгісі болғандықтан тілден елдің елдігі танылады. Тіл арқылы халықтың тарихын танимыз, өсіп-өсу дәрежесін мөлшерлейміз. Өз тілдері барлар ғана алдында дербес ел бола алады. Тілін жоғалтқан халық өз өнері мен мәдениетінен, бүкіл болмыс-тіршілігінен айырылады.

Кезінде қазақ арасында көп болған орыс ғалымы В.Радлов бір естелігінде «Қазақтардың тілі – исламның бүлдірушілік әрекетіне ұшырамай таза түркілік сипатын сақтап қалған тіл... Қазақтардың өзге бауырластарына қарағанда сөзге тапқырлығы мен шешендігі маған қатты әсер етті» деп жазды. Міне, ғалым айтқандай осы құнды қасиетімізді жоғалтып алғамыз жоқ па? Ана тіліміздің жан-күйі, оны меңгеру мәселесі, қолдау аясы қандай деген сауалдың төңірегінде ой бөлісіп көрейікші!»

Осы шағын үзіндінің өзі оқушының танымдық қабілетінің деңгейін көрсетіп тұр. Енді еркін тақырыпқа жазған оқушының бұл шығармасына пікір білдіруді екінші бір оқушыға тапсырған мақұл. Содан оның да танымдық қабілетінің деңгейін байқауға болады. Өйткені, жақсы пікір жазу үшін де шығарманың негізгі идеясын ой елегінен өткізіп, зерттеп, көркемдік шешімін зерделеуге тырысады емес пе. Ол үшін алдымен, мұғалім оқушыға мынандай сауалдар төңірегінде ой бөлісу керектігін айтып өткен жөн.

Шығарманың авторы ана тілі туралы өз ойын қалай толғайды?

Сөйлемдер логикалық тұрғыдан дұрыс құрылған ба?

Шығарманың идеясы мен көркемдігін қалай бағалар едің?

Пікір, ойдың дәлдігі мен шеберлігі жөнінде не айтар едің?

Шығармадан алған әсерің туралы айт.

Бұдан кейін мұғалім екі оқушының да жазғандарына өзі талдау жүргізіп, қорытынды жасайды.

Оқушының танымдық қабілетін дамытатын тағы бір нәрсе өзі жазған шығармасына тілдік талдау жасау жатады. Бұл әдіс – тілдің эстетикалық қызметі мен тілдік элементтердің мазмұн-мағынасын аша түсуге ықпалы едәуір. Себебі, сөйлемдегі тілдік тұлғалар мен категориялар (дыбыс, сөз, т.б.) көркем мәтінге өздерінің тура мағынасында ғана емес, ауыспалы, келтірінді, хабарламалы мағынасында жұмсалуы мүмкін. Ал, тілдік талдау жасату, Н.М. Шанскийдің сөзімен айтқанда, өте қарапайым сөздер мен тіркестердің поэтикалық сиқырлығын бағалауға, олардың эстетикалық әсерінің күшін ғана емес, жасалу механизмін сезінуге мүмкіндік береді.

Жалпы, халықтың мәдени-рухани деңгейі жетілген сайын, өмірдің өзі сөйлейтін шешеннен немесе шығармашылықпен айналысатын адамнан сан салалы ойды әуезді, мағыналы, көркем етіп құруды талап етіп қана қоймайды, ең алдымен сөйлеушінің (жазушының) ауызша да, жазбаша да сөйлемдерді шебер үйлестіріп құруына баса назар аударылады. Осы тұрғыдан қарағанда, грамматиканы меңгерту балалардың қазақ тіліне тән негізгі грамматикалық заңдылықтар туралы логикалық ойлау үрдісін кеңейтуге, дамытуға жетекші рөл атқарады. Дегенмен, күнделікті тәжірибеде куә болып жүргеніміздей, оқушылардың тілдік желісінде көптеген жиі қателіктерге жол беріліп жатады. Мысалы, кейбір оқушылар сөздің тура, ауыспалы мағыналарын ажырата алмай жатса, енді біреулері абстрактілі мағыналы сөздерді қолдануда қателіктер жіберіп алады. Қайсыбіреулері сөйлемдерді стильдік жағынан дұрыс құрай алмаса, енді бірқатары сөздік қорының аздығынан ойын толық жеткізі аламй әбігерленеді. Оқушылардың сөйлеу, жазу тіліндегі осы сияқты кемшіліктерді болдырмау үшін…