Танымдық-шығармашылық қабілетті дамытатын эсселер, 8 сынып

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ ОҚУ-АҒАРТУ МИНИСТРЛІГІ

Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы «Шелек ауылындағы гимназия» КММ

Ордабаева Айша Нухмеджановна

Оқушылардың танымдық-шығармашылық қабілетін дамытатын эсселер жинағы

Алматы облысы Еңбекшіқазақ ауданы «Шелек ауылындағы гимназия» КММ әдістемелік бірлестігінің отырысында қаралды (2025 жылғы 7-қаңтар, №2 хаттама).

Рецензент: Балтымова Мира Рашидовна – Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, дінтану және мәдениеттану кафедрасының қауымдастырылған профессоры, филология ғылымдарының кандидаты

Ордабаева Айша Нухмеджановна. «Оқушылардың танымдық-шығармашылық қабілетін дамытатын эсселер жинағы». (7-8 сыныпқа арналған жинақ). Алматы, 2025 ж.- 112б.

Бұл жинақ оқушылардың танымдық-шығармашылық қабілеттерін дамытуға бағытталған эсселерді қамтиды. Жинақтағы материалдар оқушылардың ойлау дағдыларын жетілдіруге, олардың креативтілік деңгейін арттыруға және өз ойларын еркін әрі жүйелі жеткізуге көмектеседі.

Эсселер түрлі тақырыптарды қамтиды және оқушылардың қызығушылығын оятуға, сын тұрғысынан ойлау қабілеттерін дамытуға, сондай-ақ шығармашылық қабілеттерін шыңдауға бағытталған. Бұл жинақ ұстаздар мен оқушыларға пайдалы ресурс болып табылады және білім беру үдерісінде қосымша материал ретінде қолдануға ыңғайлы.

Жинақ жалпы білім беретін мектеп оқушыларына, мұғалімдерге және білім беру саласындағы мамандарға арналған.

ӘОЖ 811.512.122

© Ордабаева Айша Нухмеджановна

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

ТҮСІНДІРМЕ ЖАЗБА

1. ЭССЕНІҢ НЕГІЗГІ ИДЕЯСЫН АНЫҚТАУ ЖАТТЫҒУЛАРЫ

2. ЭССЕ МӘТІНІНЕ ҚҰРЫЛЫМДЫҚ ТАЛДАУ ЖАСАУ

3. ЭССЕДЕГІ МӘТІН ТҮРЛЕРІН (СИПАТТАМА, БАЯНДАУ) АНЫҚТАУ

4. ЭССЕ МӘТІНІНДЕГІ КӨРКЕМДЕУ ТӘСІЛДЕРІН АНЫҚТАУ

5. ЭССЕГЕ СТИЛЬДІК ТАЛДАУ ЖАСАУ ТАПСЫРМАЛАРЫ

6. ЭССЕНІ БАҒАЛАУ КРИТЕРИЙЛЕРІ

ҚОРЫТЫНДЫ

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

ШАРТТЫ БЕЛГІЛЕР

КІРІСПЕ

Қазіргі білім беру жүйесінің басты мақсаты – оқушылардың танымдық және шығармашылық қабілеттерін дамыту, олардың өзіндік ойлау дағдыларын жетілдіру. Білім алушылардың жеке тұлға ретінде қалыптасуы мен интеллектуалдық деңгейін арттыруда шығармашылық жұмыстардың, әсіресе эссе жазудың маңызы зор. Эссе – оқушының өзіндік көзқарасын, дүниетанымын, ой-пікірін еркін білдіруіне мүмкіндік беретін шығармашылық жанр.

Бұл жинақ оқушылардың танымдық-шығармашылық қабілеттерін дамытуға бағытталған түрлі эсселерді қамтиды. Мұнда ұсынылған материалдар оқушыларды өз бетінше ойлауға, ақпаратты талдауға және шығармашылық тұрғыдан қолдануға үйретеді. Сондай-ақ, эссе жазу арқылы оқушылардың жазу мәдениеті қалыптасып, тіл байлығы артады.

Жинақ мұғалімдер мен оқушыларға әдістемелік көмек ретінде ұсынылады. Ол оқушылардың шығармашылық әлеуетін ашуға, олардың өз ойын жүйелі әрі көркем жеткізуіне қолдау көрсетеді. Осы еңбектің басты мақсаты – оқушылардың танымдық қызығушылығын оятып, оларды еркін әрі сыни ойлауға баулу.

ТҮСІНДІРМЕ ЖАЗБА

Бұл жинақ оқушылардың танымдық-шығармашылық қабілеттерін дамытуға арналған және эссе жазу арқылы олардың ойлау, зерттеу, талдау және өзіндік пікір білдіру дағдыларын жетілдіруге бағытталған.

Жинақтағы эсселер оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттыруға, олардың логикалық ойлауын дамытуға, қоршаған ортаға деген көзқарасын қалыптастыруға көмектеседі. Сонымен қатар, эссе жазу барысында оқушылар өз тәжірибесін, білімін, сезімдері мен ойларын еркін жеткізе алады.

Бұл жинақты құрастыру барысында төмендегі міндеттер басшылыққа алынды:

Оқушылардың жазбаша сөйлеу мәдениетін дамыту;

Шығармашылық қабілеттерін шыңдау;

Өз ойын еркін әрі жүйелі түрде жеткізуге баулу;

Танымдық қызығушылығын арттыру;

Сын тұрғысынан ойлау дағдыларын қалыптастыру.

Жинақ мектеп мұғалімдері, оқушылар мен білім беру саласындағы мамандарға әдістемелік құрал ретінде ұсынылады. Ол оқу процесінде қосымша материал ретінде пайдалануға ыңғайлы және оқушылардың жан-жақты дамуына ықпал етеді.

Бұл жинақ оқушылардың жеке тұлғалық дамуына ықпал етіп, олардың шығармашылық ойлауына және өз көзқарасын еркін білдіруіне мүмкіндік береді. Бұл жинақ оқушылардың танымдық-шығармашылық қабілеттерін дамытуға бағытталған ғылыми-әдістемелік негіздерге сүйене отырып құрастырылған. Жинақта эссе жазу дағдыларын жетілдіруге көмектесетін әдістер мен тәсілдер жүйеленген. Танымдық және шығармашылық қабілеттерді дамытуға қатысты педагогикалық және психологиялық теорияларға сүйенеді (В.В. Давыдов, Л.С. Выготский, Ж. Пиаже, А. Бине және т.б.). Сын тұрғысынан ойлау, когнитивтік дамудың ерекшеліктері мен шығармашылық белсенділікті арттыру әдістері қарастырылған. Қазіргі білім беру стандарттарына сәйкес оқушылардың коммуникативтік, зерттеушілік және шығармашылық дағдыларын дамыту қағидаттарына негізделген.

Эссе жазу барысында қолданылатын тиімді әдістер мен тәсілдер сынылған (миға шабуыл, сұрақ қою, рефлексия, аргументтерді тұжырымдау, логикалық құрылымдау және т.б.) оқушылардың ойлау қабілетін арттыруға бағытталған шығармашылық тапсырмалар мен жазба жұмыстарын ұйымдастыру жолдары көрсетілген. Оқу үдерісінде эссе жазуды енгізудің әдістемелік ұсыныстары берілген. Мұғалімдерге арналған нұсқаулықтар мен эссе бағалау критерийлері қамтылған. Жинақ оқушылардың танымдық-шығармашылық қабілеттерін дамытуда ғылыми-әдістемелік негізделген құрал ретінде ұсынылып, білім беру үдерісінде тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.

Бұл жинақтың мазмұны құрылымдық бірлікті сақтай отырып, оқушылардың танымдық-шығармашылық қабілеттерін дамытудың барлық негізгі аспектілерін қамтиды. Жинақтағы эсселер мен әдістемелік нұсқаулықтар оқушылардың ойлау, талдау және өзіндік пікір білдіру дағдыларын жүйелі түрде жетілдіруге бағытталған. Жинақтың ішкі бірлігі келесі қағидаттар негізінде бағаланады:

Мазмұндық тұтастық: барлық материалдар оқушылардың шығармашылық және танымдық қабілеттерін дамыту мақсатына сәйкес келеді.

Құрылымдық жүйелілік: жинақтың бөлімдері бір-бірімен логикалық байланыста орналасқан, оқушылардың ойлау дағдыларын кезең-кезеңмен дамытуға бағытталған.

Әдістемелік үйлесімділік: эссе жазу әдістері мен тапсырмалары бір-бірімен толықтырылып, кешенді білім беру әдістеріне негізделген.

Практикалық маңыздылық: ұсынылған тапсырмалар мен эссе үлгілері оқушылардың практикалық дағдыларын дамытуға бағытталған.

Жұмыстың әдіснамалық негізінің сипаттамасы:

Бұл зерттеу білім беру, психология және әдістеме салаларындағы ғылыми теорияларға сүйенеді. Жинақтың әдіснамалық негізі төмендегі ұстанымдарға негізделген:

Танымдық әрекет теориясы (Л.С. Выготский, Ж. Пиаже, В.В. Давыдов)

Оқушылардың белсенді танымдық іс-әрекетке қатысуы, олардың когнитивтік дамуы мен шығармашылық ойлауын қалыптастыру.

Сын тұрғысынан ойлау технологиясы

Оқушылардың ақпаратты талдау, салыстыру, бағалау және жаңа идеялар ұсыну қабілеттерін дамытуға бағытталған.

Шығармашылық теориясы (Э. Торренс, Д.Б. Богоявленская)

Жеке тұлғаның шығармашылық әлеуетін дамыту және оқушылардың өзіндік көзқарасын қалыптастыру.

Құзыреттілікке негізделген білім беру әдістемесі

Оқушылардың функционалдық сауаттылығын, зерттеушілік және коммуникативтік дағдыларын жетілдіруге бағытталған.

Осылайша, бұл жинақ ғылыми негізделген әдістерді пайдалана отырып, оқушылардың танымдық және шығармашылық қабілеттерін дамытуда тиімді құрал бола алады.

ЭССЕНІҢ НЕГІЗГІ ИДЕЯСЫН АНЫҚТАУ ЖАТТЫҒУЛАРЫ

Эссені түсініп оқы.

Ресей отарлау саясатымен халқымыздың басына небір ауыр күндер келді. Өзге елдің, өзге ұлттың салт-дәстүрлерін қабылдап, дегендерін орындау, ұйып отырған ұйымшылдығынан айырылу қазақ үшін оңай болған жоқ. Мұхтар Әуезов айдар тағып, ат қойған «Зар заман ақындарының» бірі – Шортанбай Қанайұлы. «Дүние – үлкен көл. Замана – соққан жел»,-демекші, ақын өзінің «Зар заман» өлеңінде қазақ басынан дауылдай болып өткен нәубет заманның қиындығын жырлайды.

Патшаның билікке келуімен қазақ өзінің байырғы басқару жүйесінен айырылды. «Сауып ішер сүті жоқ, мініп көрер күші жоқ», қазақ үшін жат болған ақша айналымға енді. Отарлаушылар қазақты дәстүрімен қоса дінінен айырғысы келді. Осының бәрі халықтың діңкесін құртпай қоймайтыны анық. Ақырында табиғатына жат болған сансыз жаңалықтарға кезіккен қазақ халқы біртіндеп ыдырай бастады, ынтымағынан жұрдай болды.

Қайыры жоқ байлар көбейіп, халық бір-бірін күндей бастады. Ақынның өзі жырлағандай, ұл-қыздан ұят кетті, ата-ананы басынатын болды. Ағайын бір-бірін көре алмайтын жағдайға жетті. Жақсы мен жарлы жанын бағып жүргенде, байдың уайымы тек қана мал болды. Осының бәрі қазақ басына келіп жеткен ақырзаманың айқын белгісіндей еді.

«Халқымыздың иманы да әлсіреді.«Қыз, жігітте әдеп жоқ,

Үшбу күнде халықтың

Домбыра болар шерткені,

Зина болар қылғаны»,

- деп ақынның өзі көрсеткеніндей, жастар да түрлі арсыздықтарға жол берді. Әдепсіздіктің түр-түрі орын алды. «Сынықтан басқаның бәрі жұғады»,- демекші, осы қасиетсіздіктер мен тексіздіктердің бәрі орыстан сіңген дерт еді.

Шортанбай Қанайұлының аталған өлеңінен байқағанымыздай, орыс отаршылдығы елімізге саяси зиян тигізіп қана қоймай, рухани азғындыққа да ұшыратты. Қазақ халқына өзінің басына түскен қиындықтармен күресу оңай болған жоқ. Дегенмен, Тәңірдің қолдауымен халқымыз өзінің еркіндігіне қол жеткізді. Әр таңымыз шүкірлікпен атуы тиіс. Сондай нәубет заманның қиындығын көрмеген біз – бақытты ұрпақпыз!

Эсседегі түйін сөздерді тап.

Эсседегі түйін сөздерге синонимдер жаз, кестені толтыр.

Түйін сөздер

синонимдері

Эссе бойынша бес сұрақ құрастыр.

Эссенің негізгі идеясын талқылап, тақырыбын қой.

Эссені түсініп оқы.

Білімдіге дүние жарық. Алайда, халқымыз үшін осы байлығы таусылмас алтын қазынаға қол жеткізу оңай болған жоқ. Өз кезеңінде халыққа білім беріп қана қоймай, алдымен білім алудың пайдасын түсіндіру үшін біраз еңбек жасалды, біршама тер төгілді. Бүгінгі күннің жемісті жетістіктері үшін қазақ халқы кімнің алдында қарыздар деген сұрақ қояр болсақ, ойымызға алдыңғылардың бірі де бірегейі болып, алғашқы ұстаз, «Дала қоңы-рауы» - Ыбырай Алтынсариннің келері хақ. «Ол не үшін «Дала қоңырауы» деген атқа ие болды?» деген сұрақ қойылар болса, жауап іздеу аса қиын емес.

Ыбырай Алтынсарин қазақ жерінде алғаш мектеп ашушы. 1864 жылы Торғай қаласында ашылған мектеп бүгінгі білім ошақтарының білдей бастауы. Осы мектептің ашылғанының арқасында, кейінгі замандарда қанша буын, қаншама ұрпақ қоңыраудың қоңыр үнін естіп, білім нәрімен сусындады. Мұхтар Әуезов: «Ол - жаңа үлгідегі ақын, әрі сол кездегі Ресейде батыл жаңалық жасап, «бұратана» елдер үшін тың үлгідегі мектеп ашушы, қазақтың ең алғашқы мәдениетті мектебін жасаушы»,-дейді. Ыбырайдың осы еңбегінің өзі – оның «Дала қоңырауы» атануының ең басты себебі деп білемін.

Қоңырау – мектептің символы. Қоңырау үні білімге, оқуға шақыратын үн. Алғашқы білім күні салтанатты түрде соғылатын қоңыраудың өзі оқу жылының басталғанын білдіреді. Сол сияқты, Ыбырай да барша қазақ жұртын білімге, өнерге шақырумен болды. Оның көкейіндегі еліне деген жанашырлық, халқына деген адалдық үні ғасырлардың кеудесінде сақталары анық. Ыбырайдың шақырушы үні – қоңыраудың сыңғыры.

Ыбырайдың өзі 1850 жылы ашылған, 30 шәкіртпен өз жұмысын бастаған орыс-қазақ мектебінде оқиды. Дегенмен, ондағы білім беру жүйесі зерек шәкіртті қанағаттандырмай, ол өз бетінше дүниежүзі әдебиеті классиктерінің шығармаларын оқиды. Оқуға деген осындай ынтасының өзі оның көкейінде қоңырау үніндей білімге деген құштарлықтың сыңғыр қағып тұрғанының белгісіндей еді.

Тоқсан ауыз сөздің тобықтай түйіні - Ыбырайдың ұлт жолындағы ерен еңбегі болмаса, қазақтың бүгінгі күнінің жарық болуы екіталай. Күллі қазақ даласы ұлы ұстаздың алдында шексіз қарыздар. Талайлардың жүрегінде сыңғыр қаққан «Дала қоңырауының» үні мәңгіліктің жаршысындай соғып тұр..!

Эсседегі түйін сөздерді тап.

Эсседегі түйін сөздерге синонимдер жаз, кестені толтыр.

Түйін сөздер

синонимдері

Эссе бойынша бес сұрақ құрастыр.

Эссенің негізгі идеясын талқылап, тақырыбын қой.

Эссені түсініп оқы.

Абайдың өзі айтқандай, адам анадан есті болып тумайды. Адами кемелдікке жету біз ойлағандай оңай емес. Естілік пен білімділік сатысының биігіне шығу арнайы баспалдақтардан тұрады. Сол талаптардың барлығын Абайдан артық кім саралай алсын?!

Адам естілікке өмірлік тәжірбиесі негізінде қол жеткізеді. Әр нәрсені көріп, біліп, үйренсем екен, мәнісін түсінсем екен деген талпыныстан туған әрбір еңбек пен қызығушылық – естіліктің негізгі кепілі. Оған дәлел ретінде қазақтың ағартушы-ғалымы Шоқан Уәлихановтың бала шағын келтіре аламыз. Ол білімге өте құштар болды. «Жеті жұрттың тілін білуге» ұмтылғандығынан араб, парсы, шағатай т.б тілдерді бала кезінде-ақ еркін меңгерді. Оның бір салада ғана шектеліп қалмай, тарихшы, фольклоршы, этнограф, географ, керемет суретші әрі мүсінші…