Синтаксистік қатынастар туралы мақала 8 сынып

СИНТАКСИСТІК ҚАТЫНАСТАР ЖӘНЕ ОЛАРДЫҢ

БАСТЫ БЕЛГІЛЕРІ

Мақалада синтаксистік қатынастар, олардың негізгі белгілері мен заңдылықтары қарастырылады. Cол сияқты мақалада синтаксистік қатынастың түрлері, қызмет ауқымы арқау болады.

Қай тілдің болмасын грамматикалық жүйесінде синтаксистік қатынастар айрықша орын алады. Өйткені сөйлемдердің құрылысы, жеке сөйлемдердің өзара байланысы синтаксистік қатынастардың заңдылықтарына негізделеді. Синтаксистік қатынас – синтаксистік ілім. Тілдегі әр алуан сөйлемдердің типтерінің түрлері де осы синтаксистік қатынаспен тығыз байланысып жатады. Бұл заңдылықтар синтаксистік құрылыстың табиғатына әсер етеді.

Синтаксистік қатынастың заңдылықтары әсіресе сөйлем мүшелері, жеке сөйлем типтерінде айқын көрініс алады. Синтаксистің зерттейтін нысаны және сөздердің тіркесі, сөйлем құрылысы, сөйлемдердегі өзаралық байланысы болса, мұның барлығы синтаксистік қатынас қағидаларын басшылыққа алады. Синтаксистік қатынас – сөйлем құраудың басты тәсілі, өйткені тұлғалық, мағыналық жақтарынан өз үйлесімін таппаған жеке сөздер өз алдына сөйлем құра алмайды. Жеке сөздер сөйлем құрау үшін ең алдымен өзара синтаксистік қатынасқа енеді. Осы кезеңде барып коммуникативтік қызметтегі сөйлем пайда болады.

Синтаксистік қатынастар белгілі ғалым Н.Сауранбаевтың еңбегінде жан-жақты қарастырылады. Ғалымның аталмыш мәселеге қатысты «Қазіргі қазақ тіліндегі синтаксистік қатынастар» атты еңбегі бар. Сол сияқты ғалымның «Қазақ тіліндегі құрмалас сөйлемдер жүйесі» еңбегінде де аталмыш тақырып кең ауқымда қарастырылады. Сол сияқты С. Аманжолов, М.Балақаев өздерінің еңбектерінде бұл мәселе турасында тілге тиек етіп, зерттеулерін алға тартады. Х. М. Есеновтің «Қазіргі қазақ тіліндегі синтаксистік қатынастар» еңбегі аталмыш тақырыпты кең ауқымда қарастырған зерттеу.

Синтаксистік қатынастың көрінісі ең алдымен жеке сөздердің тіркесінен байқалады. Синтаксистік қатынастың басталар жері сөз тіркесінен көрінеді. Бұл ұғымның қарамағына жеке сөздердің өзара байланысы, сөйлемдегі сөздердің аралық қатынасы, жеке сөйлемдердің үйлесе айтылуы тәріздес күрделі мәселелер кіріп жатады. Бұларға лайықты заңдылықтарды айқындау синтаксистік қатынастың ара жігін терең тану болып саналады.

Б. Шалабай «Қазіргі қазақ тіліндегі синтаксистік қатынас»

атты мақаласында осы мәселені жан-жақты ашып береді. «Синтаксистік қатынас категориясын зерттеудің құндылығы сонда, бұл арқылы біздің синтаксистің көптеген мәселелеріне ең алғашқы көзқарасымыз өзгеріп, көптеген ұғым- түсініктеріміз кеңейіп, оларға жаңаша тұрғыдан қарайтын болмыз»[1] - дейді. Сөйтіп оның мағыналық және құрылымдық белгілерін нақты фактілермен дәйектеп, жан-жақты талдай отырып көрсетіп береді. Осы еңбегінде: «Синтаксистік қатынас деп, бірнеше сөйлемдердің тізбегінен жасалып, мағыналық және құрылымдық жағынан тұйықталған, белгілі бір күрделі ойды білдіретін сөйлемнен ірі синтаксистік бірлікті айтамыз»[1] -деп анықтамасын береді.

Синтаксистік қатынастар синтаксистің де, стилистиканың да, әдебиеттанудың да нысаны бола алады, себебі күрделі синтаксистік тұтастықтарда сөйлемнен тыс жердегі байланыстардың сыры ашылады. Көркем шығарма құрылымында күрделі синтаксистік қатынастар орын алады.

Синтаксистік қатынас дегеніміз – сөздер байланысының негізінде өрбіген жеке сөйлем құрылысындағы ұйымдастырушы тілдік амал-тәсілдер. Синтаксистік қатынастың сипаты сөйлем құрылысымен тығыз байланыста болады. Сөйлемдердің құрылыстары күрделі болған сайын, синтаксистік қатынастар да күрделене түседі. Бір сөйлемнің ішінде сөздердің өзара байланысы бірнешеу де бола береді. Сол байланыстар өзара синтаксистік қатынасқа түседі. Мысалы, «біз бардық» десек, предикаттық мағына бар, ал «біз жұмысқа бардық» десек, бұл сөйлемде пысықтауыштық та қатынас бар. Бұдан шығатын түйін, синтаксистік қатынастың қамтитын ұғымдары кең.

Синтаксистік қатынастың ерекше сипаттары әсіресе оның жеке сөйлемдер байланысынан анық байқалады. Мағыналық ұғымдар дұрыс болуы үшін сөздердің арасында үйлесімді грамматикалық байланыс болуы шарт. Мағыналық ұғымның ұғымды болуы ең алдымен сөздердің байланысының дұрыс қиюласуымен байланысты келеді.

Синтаксистік қатынас мәселесі тар шеңберде түсінілмей, белгілі бір нысан төңірегіндегі құбылыс, заңдылықтармен тығыз байланыста қаралуы керек. Басқа да құрмалас сөйлем түрлері осындай жеке сөйлемдердің өзара үйлесе айтылулары негізінде жасалып жатады. «Тілдегі жеке сөздер, жеке сөйлемдер бір-бірімен әр алуан синтаксистік қатынасқа түсіп отырады. Осы арқылы олар бір синтаксистік қатарда бір бүтін единицалық топ құрайды. Бұларда синтаксистік қатынастың көрінісі әр алуан болып отырса да, байланыс формасы жағынан олар, негізінен алғанда, екі шеңбердің төңірегінен шығады. Ол

– синтаксистік единицалардың сабақтасу, салаласу ыңғайында келуі»[3]. Сөйлемдегі жеке сөздердің арасы осы екі тәсіл арқылы тығыз байланысқа түсіп, синтаксистік қатынастың белгілі бір түрін туындатып отырады. Сабақтаса байланысу кеңінен орын алады. Өйткені тілдің табиғаты жеке сөздердің бір-бірімен байланысу заңдылықтарына негізделсе, мұның өзі сабақтастық қатынасқа жол ашады. Сабақтастық қатынас. Сөздердің өзара сабақтасу арқылы байланысы бағыныңқылық ыңғайда болады. Ал бағыныңқылық ыңғай дегеніміз қатар тұрған екі сөздің бірі басыңқы, бірі бағыныңқы негізде жұмсалады. «Көшеге шықтық» дегенде, «шықтық» сөзі басыңқылық ыңғайда жұмсалып тұр да, «көшеге» сөзі бағыныңқылық ыңғайда жұмсалған. Сөйлемнің баяндауышы «шықтық» сөзіне бағына айтылу үшін, мекендік ұғымдағы «көше» сөзі өзіне барыс септік жалғауын жалғаған. Демек, сөздердің өзара байланысы осылайша бағындыру және бағыну ыңғайында жүріп жатады. Мұның өзі сабақтаса байланысудың табиғатынан шығады. Сөздердің осылайша байланысы тілімізде синтаксистік қатынастың алуан түрін жасауға негіз болады. Ондай синтаксистік қатынастардың бастылары төмендегідей болып келеді.

Предикаттық қатынас. Тіл білімінде ең қажетті де күрделі мәселелердің қатарынан саналады. Өйткені тіл білімінде көптеген мәселелердің түйіні осы предикаттық құбылыспен тығыз байланысты келеді. Айта кететін бір жайт – предикаттық қатынас жайында әлі де болса әр жақты пікір орын алуда. Негізінен предикаттық қатынас сөйлемдегі бастауыш пен баяндауыштың өзаралық қатынасы. Предикат деген сөздің өзі баяндауыштық ұғым берсе, айтылған жайдың дұрыстығы нақтылана түседі. Сөйлемдердің бастауыш пен баяндауыш сөздерінің негізінде құрылуы – жалпы тіл біліміне ортақ заңдылық. Яғни сөйлем құрылысында предикаттық қатынастың алатын орнын одан сайын маңызды ете түседі.

Айқындауыштық қатынас. Белгілі бір сөйлем ішінде синтаксистік бір шоғырлы топ құрылысы жағынан сөйлемнің құрылымын жасап тұрғандай болады. Айқындауыштық қатынас құрылысында жұмсалған сөйлемдер әсіресе күрделенген сөйлемдердің табиғатына тән болып келеді. Күрделенген сөйлем өз құрылысына қарай негізгі түп бөлшек пен айқындауыштық бөліктен тұрады. Осы айқындауыштық бөлік сөйлемнің ішінде қолданылу ыңғайына қарау негізгі бөліктің мән-жайын түсіндіру бағытында жұмсалады. Сөйлемнің ішіндегі осындай өзаралық қатынас айқындауыштық сипат негізінен шығып жатады. Айқындауыштық қатынаста