Сиыр жануарының маңызы ғылыми жұмыс 5 сынып

АННОТАЦИЯ

Ғылыми жобаның негізгі мақсаты: адам денсаулығы үшін сиыр сүті мен етінің аса пайдалы жолдары талқыланды. Осы жұмысты орындаған кезде мынадай тұжырымдар шықты: Жалпы сиыр малының пайдасы көп сондықтан ауыл шаруашылығын көтеру. Сиыр басын көбейту .

Зерттеу гипотезасы: Сиыр малы жалпы адам денсаулығы үшін пайдасы бар екенін дәлелдеу. Сиыр малының көбеюіне қандай шаралар қолданып жатыр

Зерттеу кезеңдері:

- Кітаптардан, журналдардан сиыр туралы мағлұмат жинау.

- Ғылыми жобаны компьютерге теру, басып шығару, материалдар жинағын құрастыру.

Зерттеу әдісі : зерттеушілік жоба, сұхбат, тәжірибе, шығармашылық тапсырмалар, видеофильм түсіру, презентация құру, кітапша жасау,сәйкестендіру, салыстыру, тұжырымдау, анализдеу және нақты материалдарды қорытындылау әдістерді қолданылды .

Зерттеу нәтижесі мен қорытындысы: Менің осы ғылыми жобаны алу себебім: адам денсаулығы үшін сиыр малының қаншалықты пайдасы бар екенін және олардың қандай түрлері бар екендігін көрсету. Бұл сиыр малын қалай күтіп бағу жайлы үйрену. Олардың жас аралығын да, төлдерінің қалай аталатынын да терең білу. Жалпы сиыр малының пайдасы көп сондықтан ауыл шаруашылығын көтеру. Сиыр басын көбейту.Сиыр малы жалпы адам денсаулығы үшін пайдасы бар екенін дәлелдеу. Сиыр малының көбеюіне қандай шаралар қолданып жатқанын білу.

I. Кіріспе

I.1.Сиыр малы және олардың тіршілігі

Қазақ – ежелден мал шаруашылығымен айналысқан халық. Ғасырлар бойы қалыптасқан бай шежіресі бойынша олар малдың өрісін, тіршілік табиғатын, қадір - қасиетін әбден зерттеп білген. Қазақтың жерін малсыз елестету мүмкін емес. Сәлемдесудің басы «Мал - жан аман ба? - дан» басталатынының өзі халық өмірінде малдың шешуші фактор, тіршілік көзі екенін көрсетеді.

« Ақ ішсең – ағарасың», деп айран - сүтті ата - бабаларымыз баяғыдан - ақ қастерлі тағам қатарына жатқызып қойған. Ендеше малдың еті - сүтімен ежелден күн көрген халқымыз жылына қанша сүт ішеді және қандай сүт ішеді? Мәселен, шетелдерде бір адам жылына 100 литрден астам сүт ішсе, бұл өнім Қазақстанда үш есе кем пайдаланылады.Не десек те, азық - түлік қауіпсіздігі мен ауыл шаруашылығы ел экономикасының негізгі басым бағыттары болып табылады. Бұл сүт индустриясының тиісті дамуының, пайдалы да қауіпсіз сүттің артуының кепілі. Ондай істің нәтижесі ұлт денсаулығынан көрініс таппақ .

II. Негізгі бөлім

II.1.Сиыр малының түрлері

Сиыр, ірі қара, мүйізді ірі қара — сүтқоректілер класына жататын аша тұяқты, қуыс мүйізді, күйіс қайыратын жануарлар. Оның жабайы және қолға үйретілген түрлері бар. Қолға үйретілген Сиыр жабайы турдан тараған, ол біздің дәуірімізге дейін мыңдаған жылдар бойы Еуропа, Азия, Африкаға кең тараған. Сиырдың дене бітімі олардың өнімділік бағытына (сүт, ет) байланысты болады. Сүт бағытындағы Сиырдың денесі ұзын, сүйегі салыстырмалы түрде жіңішке, терісі жұқа, жұмсақ, түгі жылтыр, қарыны кең, басы мен мойыны ұзын, құрсағы мен желіні үлкен болады. Ет бағытындағы Сиырдың тұрқы төртпақ әрі кең, омыраулы, аяғы мен мойыны қысқалау, желіні кішілеу, сүтті малға қарағанда бұлшық еттері жақсы жетілген, терісі қалың әрі жұмсақ, тері астындағы май қабаты жақсы дамыған.

Сиырлар 5 жасқа дейін өсіп жетіледі, кейбір кеш жетілетін тұқымдары 6 — 7 жасында өсуін тоқтатады. Ұрғашысы 20 — 35 жыл, бұқасы 15 — 20 жыл тіршілік етеді.

Сүт бағытындағы Сиырдан 9 — 12 жыл жақсы өнім алынады, бұдан кейін олардың тісі қажалып, өнімділігі төмендейді.

Сиырды етке 1,5 — 2 жасында бордақылап немесе жайып семіртіп өткізген жөн.

Асыл тұқымды сиырларды тұқым алу үшін 5 — 10 жыл пайдаланады.

Ұрғашы тайыншалардың жыныстық қабілеті 7 — 10 айлығында, бұқаларда 8 — 10 айлығында жетіледі.

Алайда шағылысқа қашарды 18 — 22, бұқаны 14 — 18 айлығында қосады.

Бұзаулағаннан алғашқы күйлеуіне дейінгі мерзім шамамен үш аптаға созылады, күйті 19 — 22 күнге, буаздығы орта есеппен 285 күнге созылады.

Ұрғашысы әдетте бір бұзау табады, егіз бұзау табатыны сирек (2%-ға жуық). Егіздің ұрғашы сыңарлары көбіне төл беруге қабілетсіз.

Тұқымына байланысты жаңа туған бұзаудың салм. 18 — 45 кг, кейде 60 кг; ұрғашысына қарағанда еркек бұзаудың салм. 1 — 3 кг артық болады. Олардың еті мен майы салыстырмалы түрде аз, ал сүйектері тірі салмағының 30%-ын құрайды.

Ересек Сиырдың салм. 250 — 600 кг, ең таңдаулысы 1000 кг; бұқасы 300 — 900 кг; ең таңдаулысы 1600 кг-нан асады.

Сиырды ет және сүт алу мақсатында өсіреді. Бұлардың өнімі тұқымының ерекшелігіне, азықтандыру және күтіп бағу дәрежесіне байланысты.

Сүтті сиыр тұқымының орташа өнімі жылына 350 — 400 кг, сүтінің майл. 3,6 — 4%. Бір сауын маусымында 20000 кг сүт беретін (голланд тұқымы) сиырлар бар. Ең жоғары тәуліктік сауым мөлшері 82,2 кг (ярослав тұқымы). Сауылым мерзімі 280 — 320 күнге созылады, суалу кезеңі 1,5 — 2 ай. Тез жетілетін тұқымдардың ең мол сүт беретін кезеңі 4-тумасында.

Сиырдың етті тұқымдарының ет өнімділігі жоғары, сүт бағытындағы Сиырларға қарағанда тез семіреді және шығымы жоғары сапалы ет береді. Бордақыланған Сиырлар майды ішкі органдарына, тері астына ғана емес, жұқа қабаттар түрінде ет талшықтарының арасына да (мәрмәр түстес ет) қалыптастырады. Бордақыланған жас малдардың еті өте құнды, дене тіндері және олардың хим. құрамы жасына байланысты өзгеріп отырады. Сойыс шығымы тұқымына байланысты 48 — 70% аралығында.

II.2. Санта-Гертруда сиыры

1940 жылы етті тұқым ретінде қабылданды . Дене бітімі мықты , ірі , етті , омырауы кең , маңдайы жалпақ . Түсі күрең қызыл . Қатаң табиғат жағдайына төзімді , тез дерсінеді , қыс бойы жайылымда бағуға көнбісті . Орта есеппен сиырының салмағы 500-600 кг, таңдауласы 780 кг, бұқасының салмағы 700-800 кг, таза еті 65-70%. СССР- ге 1956 жылы әкелінген екен . Қазақстан жағдайына бұл сиыр жақсы жерсінді деген мағлұматтар бар. Қазіргі кезде бұл тұқымның бұқасы Қазақстанның Оңтүстік-Шығыс , Оңтүстік аудандарында жергілікті сиыр иұқымының ет өнімділігін арттыру үшін пайдаланылады . Буданының салмағы енесімен салыстырғанда 28-90 кг артық . Бір жарым жастағы будан құнажындарының салмағы 373 кг, бұқашықтары 454 кг. Бордақыланған өгішелері тәулігіне 914-1200 г қосады екен . Украинаның оңтүстігінде , Қазақстанда , Балқаш , Шу, Сарысу, Сырдария өңірінде , Алматы, Талдықорған , Жамбыл, Шымкент облыстарында , Орта Азия республикалырында өсіріледі .

II.3. Симменталь сиыры .

Россияға ХІХ ғасырдың 2-жартысында әкелінді . Симменталь сиыры дене бітімі ірі , сүйегі мықты . Бұл тұқым сүтті , сүтті-етті және етті-сүтті болып келеді . Орта есеппен бұқасының салмағы 800-1100 кг, сиыры 550-650 кг. Жылына әр сиырдан 3500-4000 кг, асыл тұқымды шаруашылығында 5000 кг, рекорд тұқымдарынан 14430 кг сүт сауылады . Сүтінің майлылығы 3,8-3,9%. Еті дәмді , таза еті 60%. СССР-да Украина, Белоруссия, Қиыр Шығыста , Оңтүстік Оралда т.б . аймақтарда , Қазақстанда Семей, Павлодар, Шығыс Қазақстан , Орал т.б . облыстарда өсіріледі . Симменталь сиырының бұқасын жергілікті сиыр тұқымымен будандастыру арқылы сиырдың сычев сүтті тұқымы шығарылды .

II.4. Зебу өркешті сиыры .

Сүйегі жұқа , желіні тостаған тәрізді,емшегі қысқа . Сиырының орташа салмағы 250-270 кг, бұқасының салмағы 300-350 кг. Орта есеппен 40-45% таза ет түседі , етінің дәмі сиыр етінен кем емес . Сүттілігі орта есеппен 900-1300 кг, сүтінің майлылығы 6-7%. Сауын маусымы сиырға қарағанда кем, не бары 5-7 ай. Бұзаулау мерзімі сиырмен бірдей . Бұзауының туғандағы салмағы 15-18 кг. Үш сиырмен будандасады . АҚШ-та Браман зебуін шортгорн сиырымен шағылыстырып , санта-гертруда тұқымын шығарды . Америкада етті сиыр тұқымын шығару үшін бұл тәсіл кең қолданылуда . Швиц сиырының сүттілігі мен салмағын арттыру үшін Азербайжан зебуімен шағылыстырып ғылыми жұмыс жүргізіледі .

II.5. Қазақтың ақбас сиыры .

« Қазақтың ақбас сиыры » 1950 жылы етті әрі сүтті қолтұқым ретінде қабылданды . Қазақтың ақбас сиырының орташа жеке салмағы 517 кг, бұқасының салмағы – 900 кг болады екен . Ақбас сиырдан орташа майлылығы 3,87% 200 килограммнан астам сүт алады екен жылына . Басының түсі ақ болғандықтан оны ақбас сиыр деп атайды . Қазақстанда барлық облыстарда кездеседі .

Бұл – Қазақстанның негізгі етті тұқымы . Ол өте жақсы өнімділігі мен асыл тұқымдық сапасымен ерекшеленеді , жергілікті ауа райына төзімді келеді . Қазақтың ақбас сиырының кеудесі кең , етті , аяқтары қысқа , берік келеді , арқасы мен денесінің артқы бөлігі кең , әрі тегіс , бұлшық еттері жақсы жетілген , сан тығыршықтай толық . Сүйек бітісі жақсы , терісі икемді , тері асты май клетчаткасы жақсы жетілген . Түсі қызыл , ақбас , арқасында және денесінің төмен бөлігінде ақ жолақтары болады .

II.6. Алатау сиыры

Бұл қолтұқымның орташа майлылығы 3,-4% мөлшерінде жылына орта есеппен 4000-4355 кг сүт беретін сиыр болып табылады .

Қазақстан мен Қырғызстанда қазақ сиырлары мен қырғыз сиырларын швиц , ішінара Кострома сиырларымен будандастырып шығарылған . Бұл тұқымның малы сүттілігі жағынан ерекше көзге түседі .

II.7. Әулиеата сиыры

Бұл – сүті өте майлы қолтұқым , оның сүтінің майлылығы 4% кем болмайды екен . Әулиеата сиыры жылына орта есеппен 3866 кг сүт береді . Бұл сиыр да Қазақстанның дерлік барлық жерінде өсіріледі .

Қазақстан мен Қырғызстанның Талас алқабында , Жамбыл, Шымкент, Фрунзе облыстарында жергілікті қазақ пен қырғыз және қазақ – қалмақ сиырларының будандарын голланд бұқаларымен , ішінара симментал және швиц бұқаларын пайдалану арқылы будандастыру жолымен шығарылған . Сондай-ақ , будандастыруға эстонның , Литваның , қарала және остфриз тұқымдарының бұқалары да пайдаланылды . Жаңадан шыққан будан жергілікті климатқа төзімді , түсі қара , кейде ақ болып келеді . Сиырға байланысты айтылған атаулардың жасалуында төмендегідей заңдылықтар бар:

Күй-жайына қарай аталуы ;

Бұзаулайтын мезгіліне байланысты аталуы ;

Жынысы мен жасына қарай аталуы ;

II.8. Сиыр малының төлі

Бұзау - мүйізді ірі қара малдың 6-айға дейінгі төлі . Б.- ды жынысына қарай еркек , ұрғашы , ал енесінен туғандағы санына қарай жалқы , егіз деп бөледі . Бағып-күту өсу кезендеріне , жасына , өнім бағытының ерекшеліктеріне сәйкес ұйымдастырылады .

Өмірінің алғашқы 7-10 күндігінде б.- ды енесінің уызымен ауыздандырып , сүтін еміздіреді . Сүтті және сүтті-етті тұкымының б- ын ертерек балауса , пішен , пішендеме , сүрлемді көп жеуге үйретіп , жемді…