Сөйлеуді дамытуға арналған логопедиялық ашық сабақ

Логопедиялық жұмыста түрлі ойындарды қолдану көмегімен сөйлеуді дамыту

Ойын мектепке дейінгі жастағы ең негізгі дамытушы іс әрекет ретінде қарастырылады. Әрине, ойынның өзінің дамуында «бұл іс әрекет ең негізгі болып табылатын кезеңде балада пайда болады және қалыптасатын психиканың ерекшелігін» түсінуге болады [17].

Сюжетті-рольдік ойынның спецификасының ерекшелігін келісімдерден көруге болады. Ең алдымен ойын мектепке дейінгі жастағы балалардан ішкі, елестетуші жоспардағы іс әрекетті талап етеді, сол арқылы елестету жоспары қалыптасады.

Ойын баладан өзіне алғаш рольге сәйкес заттарды қодануға және өзінің көзқарастарын басуға ойлаушылардың көзқарасымен сәйкес келуде маңызды момент болып табылады. Осы негізде балада жаңа операцияларға дейінгі ойлаудан нақты операцияларға ауысу жүзеге асырылады (Ж.Пиаже, 1932ж).

Ойында балада әлеуметтік қатынасқа бейімделу қалыптасады.

Бала әлеуметтік рольдердің қатар бағыну әр түрлі бинациясын меңгереді. Әлеуметтенудің нақты деңгейін қамтамасыз етуші сапалардың даму көзі болып табылатын бірлескен іс әрекет ретінде ойынға үлкен мән береді.

Л.С.Выготский ойын жайлы, ойын баланың даму жағдайының негізгі деген, ал сол арқылы жақын аралық даму аймағының деңгейін ашушы икемділігін көрсете алады деген. Дегенмен жақын аралық даму аймағын, тек толық ойын іс әрекеті құра алады. Ең алғаш қажетті саналар мен психиканың құрылымдардың орнығуына мүмкіндік туғыза алмайды. Бала егер ойынның кең жайылған, күрделі түрлерін меңгерген болса, онымен негізгі іс түрлерін айналысудан қанағат ала алмай, ойын ары қарай өсіп, уласа түседі. Ойын іс әрекеті қалыптаспаған балаларды әдетте жаңа басқарушы іс әрекет-оқуға ауысуға қажеттілікті сезінбейді [18].

Е.К.Иванова (1979), У.В.Ульянкованың (1984) жұмыстарындағы жеке фактілер ақыл есі кем баланың ойын іс әрекеті қалыпты құрдастарынан айтарлықтай ерекшелігіне куә болады. Сонымен Н.А.Белопольская (1976) мен И.Ф.Марковская (1977) өздерінің зерттеушілерінде ақыл есі кем мектепке дейінгі жастағы балалар үйретумен ойын дағдыларын ашық меңгергеннен кейін, ойындарында бір сарындылық байқалады, елестетудің әлсіздігі мен шығармашылықтылықтың жоқтығы көрінеді. Ойын ережесінің күрделенуі көбінесе фактілі түрде оның тоқталуына әкеледі.

Психологияның жағдайларының бірі – мектепке дейінгі балалардың дамуына ойын іс-әрекетін басқарушы роль ойнайды деп мойындау. Ойында дамудың барлық тенденцияларының маңызы бар; ол даму көзі және жақын аралық даму аймағын құрайды; ойында жалпы түрдегі саланың өзгеруілері мен қажеттіліктердің өзгеруі туралы деп белгіледі [19].

Мектепке дейінгілердің ойын іс-әрекетін қазіргі зерттеушілер Л.С.Выготский пікірінің дұрыстығын құптады. Психиканың маңызды жақтары, атап айтқанда баланың тұлғалық қалыптасуы ойында айтарлықтай дамитындығы белгіленген. Соның көмегімен мектепке дейінгі жастағы бала санасында жүріс-тұрудың әлеуметтік қабылданған этикалық нормалары ерекшеленеді және нақты түсінігі болады, тұлғаның дамудың негізгі мотиві –ересек сияқты болып қалыптасады. Ойында мотивтердің жаңа формалары дамиды, санаға дейінгі формада болатын мотивтерден талдап қорытылған ниет формасы бар мотивтерге ауысу жүреді ( Л.И.Божович, 1979).

Психологтары мен педагогтарының зерттеулері баланың ойыны мен оның ақыл есі дамуы арасындағы тәуелділікті анықтауға мүмкіндік туғызды. Д.Б.Эльконин атап айтқандай «ойын іс-әрекеттерінің функционалды дамуы, ақыл-ой іс-әрекеттерінің функционалды дамуы, ақыл ой іс-әрекеттінің жақын аралық даму аймағын құра отырып, онтогенетиканың дамуға құрылады (1978).

Ақыл-ой іс әрекеттінің қалыптасуның кезеңдері ойын, іс әрекетінің даму кезеңдерімен сәйкестендіру (нақты заттармен және затылар орынбасарлармен іс әрекет, дауысты сөйлеу мен сөздік атаулары бар жоспарда жүзеге асатын іс әрекеттер елітеуші обьектілермен іс әрекет) бала ойлауының дамуы ойынмен тікелей байланысты деуге негіз бола алады. Ойында бірінші болып нақты заттармен іс әрекеттен ақл ой жоспарындағы іс әркетке көшу жүзеге асырылады. Балаларда шындықтың түрлі жақтарын, әр түрлі шартты тәсілдер (символдар, сөздер және т.б) арқылы жүзеге асыру икемділігі туындайды [20].

Ойында бірінші рет қалыптаса отырып, орын басу және белгілеу қызметтері аса қиынырақ түрде жүзеге асады, ол баланың сөздік-логикалық ойлауды дамыту процесінде жүреді (А.И.Леонтьев, Д.Б.Эльконин).

Экспериментальды зерттеулер, ойынның мектепке дейінгі жастағы баланың жүріс-тұрысын әсер ететіндігін көрсетті, онда баланың өзін-өзі ұстаудың еркін түрде жүргізілетін формаларын игеруге оптималды жағдайлар құрылады. «Ойын, мектепке дейінгі жастағы балаларға оңай қабылданатын іс әрекет формасын ұсынады, ол қозғалыстардың жүзеге асуы мен саналы түрде орындалуын болжайды» (А.В.Запорожец).

Қарапайым ойындар процесінде еркін қозғалыстар арқылы баламен меңгерілетін жүріс-тұрыстың еркіндігін, сюжетті-рольдік ойындарды тиімді қалыптасуы жалғасады [21].

Ойынның нәтижесінде баланың белсенді әлеуметтенуі жүзеге асады. «Ойын әлеуметтік орта талаптарын баланың қажеттілігіне ауыстыратын мечанизмі болып тұрады». Бала өзінің жүріс-тұрысына тән эгоцентризмін жая отырып, құрдастарымен қарым-қатынас жасау дағдыларын меңгереді. Ойын-баланың сынып, мектеп ұжымы жағдайында.

Психологиялық-педагогиканың зерттеулерінде ойынды кеңінен қолданудың идеяларын толықтырады, оны балаға тәрбиелігін әсер етуде қолданылады. Совет ғалымдары ең қажетті психикамен түрлендірудің дамуы үшін ойынның анықтаушы мәнін көрсетті. Олардың пайда болуы баланы жаңа, жоғарырақ даму деңгейіне ауыстырады, ол кезде жүргізуші жол оқу іс әрекеті болады.

Мектепке дейінгі жастағы – баланың дамуында ең жақсы кезең болып табылады балалардағы ақыл ес кемдікті өз уақытында анықтап, оларды психологтың педагогтың түзету ерте жүзеге асырылуы тиіс, ол кезде жұмыс тиімдірек болады. Сонымен қатар ақыл есі кем балалар өздерінің құрдастарына қарағанда ақыл-ойдың, іс-әрекеттің белсендірек етуін қажет етеді. Сензитивті кезеңдегі жағымсыз психологиялық және әлеуметтік жағдайлар (отбасындағы мәдени деңгейдің жеткіліксіздігі, гиперопека мен гиперопека, ересектердің балаға педагогикалық тұрғыдан әсер етпеуі т.б) өз кезегінде баланың психикалық дамуын тежейді.

Ойын түрлернің сипаттамасы.

Дидактикалық ойындар. Әр түрлі ойыншықтармен – бөшке, пирамида, шарлар, домино, лото, матрешка, қуыршақтармен ойналатын әр түрлі дидактикалық ойындар – балалардың көріп және естіп қабылдауын, зейін, ұсақ моторика, електеушілік, еркін есін дамытады және логопетпен ұсынылатын сөйлеу тілінің әр түрлі үлгілерімен қарапайым сөздік материалда балаларды таныстырады.

Нақты, қатай қадағаланатын ережесі және іс-әрекеттері бар дидактикалық ойындар мектепке дейәнгі жастағы ақыл-есі кем балаларды тәртіпке, тәрбиелеуге мүмкіндік туғызады. Бұл ойындарды таңдау, алдымен логопед көмегімен, кейін өз бетінше жүргізіледі, ол сабырлы ойын басталуын, оның дұрыс басталуын және аяқталуын үйретеді. Дидактикалық ойындарда логопеттің сөйлеу тілі үлгісінің мәні зор. Логопеттің ойын жүргізуіндегі сөйлеу тілінің қайталануының өзгермеуі, сабақтың басталуындағы балалардың оңай қарым-қатынасқа түсуіне мүмкіндік туғызады [22].

Халықтық дәстүрлі ойыншықтармен ойнағанда заттардың түсін, көлемін, пішінін қабылдау дамиды. Барлық ойын қатарлары саналылыққа бағытталған болып келеді. Суреттермен ойнауда балалар заттармен құбылыстарды жіктейді, ал бұл осымен байланысты ақыл-ой іс-әрекеттерін талдап қорыту және салыстыру операцияларын дамытады.

Қимылдық ойындар. Ақыл-есі кем балалармен орта және шамалы қимылдық ойындары жүргізіледі. Біз қимылдық ойындарды сюжетпен қарапайым қимылдармен және спорттық көңіл көтеруші деп бөлеміз.

Доп, белге айналдырғыш, лента, жалаушамен қарапайым қимылдық ойындарда балалар қимылдардың жалпы сипатын көрсетеді.

Сюжеттік қарапайым қимылдық ойындар бірдей деңгейдегі қатысушылармен жіне басқару – тәуелдену қарым-қатынасымен жүргізіледі.

Бірінші жағдайда әрбір мектепке дейінгі жастағы ақыл-есі кем бала жалпы ойынға күштілік бөлігін қосады. Ал екіншісінде - әрбір ойыншыға талап жоғарлайды, баланың ұйымдастырушылық сапасын анықтайды.

Спорттық – көңіл көтеруші қимылдық ойындар белсенді жүріс-тұрыс пен сөйлеу тілінің бекітілуі үшін жүргізіледі, олар баланың ойыннан басқа да іс-әрекетте еркін қарым-қатынас жасауына мүмкіндік туғызады. Ережесі бар барлық қимылдық ойындар балаларда ұйымдастырушылық қабілетті, өз бетіншілік, ынта, ұстамдылық, шешімділік, шығармашылық сезімдерін тәрбиелейді. Кім қалай ойнайтынын, кімнің кімге көмектесетінін анықтайтын логопед іс-әрекетін бақылай отырып балаларда ойын ұйымдастырушысының ролін, ойын белсенділігін арттыруда талпынушылықты түсінеді. Балалар ойын ережесін бұзбауға тырысады, саналы түрде оларды өзгртеді, толықтырады, ролдерді дұрыс бөлуге тырысады, ойын нәтижелерінің және құрдастарының ойындық жүріс-тұрыстарын бағалауда ұстамды және обьективті болуға тырысады. Осыған орай қимылдық ойындар ақыл-есі кем балалардың тұлғасына жағымды әсер етеді, оның ақаулықтарын түзетуге қолданылады [23].

Драматизациялық ойындар. Драматизация ойындарында ақыл-есі кем балардың сөздері кейіпкерлер іс-әрекетімен, сурет салумен, декорация құрастырумен, мақсатты бағытталған сахналық атрибуттармен байланысты болып келеді.

Бұл ойындарда дайындалған мәтіндер қолданылады. Сондықтан, логопед тәрбиелік мәні бар балалар әдебиетінің мәтіндерін таңдайды. Балалар алдымен хорлы драматизацияларға, кейін жеке рольдерді логопед көмегімен өз бетінше орындауға ауысады. Драматизация ойындары ақыл-есі кем балаларда қимылдық сөйлеу тілінің мәнерлілігін, елестету, шығармашылық өзіндік әрекет, ұйымдастырушы, режисерлік сапаларын тәрбиелейді. Олар ақыл-есі кем балалардың жеке тұлғалық ерекшеліктерін түзетуге мүмкіндік туғызады, балардың ойын белсенділіктерін жоғарлата отырып жағымды әсер етеді.

Балалардың зейіні, құрдастарына көру бейімдеушілік риакциясы жүзеге асады.

Өлең және прозалық драматизация ойындары үстел үсті, қуыршақтық және саусақтық театрлық ойынға сюжеттің құрылуына мүмкіндік береді [25].

Шығармашылық ойындар. Шығармашылық ойындар балалардағы өз беттілік пен іс-әрекеттегі өз бетінше ұйымдастырудың жоғарғы деңгейін көрсетеді. ақыл-есі кем балаларда бұл сапалар шығармашылық ойын басында логомед сөйлемі бойынша, сосын балалардың өздерінің ойластырулары бойынша тәрбиеленеді.

Шығармашылық ойындардың маңызды сәті рольдердің орындалуы. Балалар ойындардың басқа қатысушыларымен қарым-қатынас процесінде сөзбен, іс-әрекетпен образ құрады.

Шығармашылық ойындар ақыл-есі кем балалардың әлеуметтік тәжірибелерін талдайды, олардағы белсенді жүріс-тұрыстың, барлық әрекетте өзіндік ұйымдастырылуды дамыту мен тәрбиелеуге мүмкіндік береді.

Ойын мектеп жасына дейінгі балалардың негізгі іс-әрекет түрі болып табылады, онда танымдық, эмоционалдық, тұлғалық аймақ дамып, қажетті қарым-қатынас дағдыларын меңгеру жүреді. Бала ойын процесінде бір жағынан қоршаған ортаны тани бастайды, ал екінші жағынан – ойындағы серігімен қарым-қатынасқа түседі. Біз үшін ойын әрекетіндегі тілдік қарым-қатынастың даму аспектісі ерекше назарда. Ойын – бұл баланың адамзат қатынасына араласуға апаратын тәсіл. Балалар ойыны заттық әлемді және адамның осы әлеммен қатынасын бейнелейді. Мектеп жасына дейінгі бала үлкендердің өндірістік іс-әрекетіне қосыла алмайды, сондықтан ол бастапқыда ойын түрінде кіреді [24].

Л.С.Выготский ойынды баланың дамуындағы «тоғызыншы толқын» деп атаған және ойынмен тудырылатын жақын даму аймағын дәйектеген. Бұл аймақта балалар өз мүмкіндіктерінен шектен тыс әрекеттенеді, яғни ойын баланы жаңа даму деңгейіне жеткізеді.

Қазіргі түзету педагогикасында дамуында түрлі ауытқушылығы бар балалар категориясын оқытуда ойын әрекетін қолданудың түзету-дамыту қасиетіне ие болатындығы дәлелденген: интеллектісі дамымаған (Н.Д.Соколова, Д.И.Аугене, Л.Б.Баряева), психикалық…