Су тіршілік көзі тақырыбындағы зерттеу жұмысы, 9-сынып

Фазылова Д.С.

СУ ТІРШІЛІК КӨЗІ

9 сынып

Торғай, 2016

9 сынып

Түсінік хат

Бүгінгі таңда адамзат алдында тұрған көптеген мәселелердің ішіндегі ең өзектілері: әлеуметтік, экологиялық, азық – түлік және су мәселелері болып табылады. Су мәселелері тиімді шешілмей, басқа мәселелердің оң шешілуі мүмкін емес.Біздің өмірімізде су үлкен рөл атқарады.Адамзатты сусыз тіпті елестету мүмкін емес.Сусыз өмір сүре алмас еді.Су – энергиның бай көзі.

Оқушыларға «Су – тіршілік көзі» атты таңдау курсын алу себебім, химия пәнін негіздей отырып, көрген білгенін көкейге тоқып, көп ізденудің арқасында өзіміз пайдаланып, қолданып жүрген суымыздың химиялық құрамы туралы мол мағұламат алып, білім көкжиегін кеңейтеді деп сенемін.

Бұл бағдарлама оқушылардың жас ерекшеліктеріне сай алынған.

9 сынып оқушылары өз жерінің, яғни «Қоңыраулы» өзенінің қасиеттерімен тереңірек таныса отырып, елін – жерін сүйетін ұлтжанды ұрпақ болып өсері хақ. Әр оқушы бағдарлама негізінде тілі көркем, ойы терең сөздермен, қызықты тәжірибелік жұмыстардың үлгілерімен таныса алады.

Таңдау курсының бағдарламасы

Сабақтың тақырыбы

Сағат

саны

Мерзімі

Кіріспе

I.Су оның қасиеттерімен маңызы

Судың құрамы.Судың физикалық қасиеттері және олардың аномальдық сипаты

Гидрология туралы түсінік

Судың химиялық қасиеттері

Су – адам өмірінде

Судың биологиялық рөлі

Сарамандық жұмыс № 1 «Қоңыраулы»өзенінің тереңдігін өлшеу.

Өзіндік жұмыс

II.Судың құрамы мен оны өрнектеу әдістері

Судың реакциясы

Судың кермектілігі

Судың химиялық құрамын өрнектеу әдістері

Су ресурстарын тиімді пайдалану жолдары.

Судың ластануы.

Су туралы қызықты мәліметтер

Сарамандық жұмыс № 2. Судың кермектілігін анықтау

Өзіндік жұмыс

III.Қызбел ауылы «Қоңыраулы»өзенінің құрамы.

«Қоңыраулы»өзенінің тарихи аңыз әңгімелері

Ауыл суының экологиялық проблемалары

Су құрамындағы микрооргаинизмдердің ролі

Сарамандық жұмыс № 3 «Қоңыраулы»өзенінің ұзындығын өлшеу.Судың иісін анықтау

Өзіндік жұмыс

IV.Табиғаттағы су

Табиғаттағы су айналымы

Жер асты сулары

Жер асты суларының қалыптасуы және режимі

Грунд су

Ақаба су

Артезиан сулары.

Минералды сулары.

Сарамандық жұмыс №4 Судың иісінің интенсивтілігін анықтау

Өзіндік жұмыс

V.Қорытынды

Су – тіршілік көзі.конференция сабағы

Қайталау сұрақтары

К І Р І С П Е

Су – табиғатта ең көп таралған сутегінің қосылысы.Судың химиялық формуласы – Н2 О. Таза су – түссіз сұйықтық, дәмі жоқ, иіссіз.Табиғатта су үш агрегаттық күйде кездеседі: қатты, сұйық және газ. Су – адам өмірінде оттектен кейінгі екінші орын алатын маңызды қосылыс.Адам денесінің 65-70 % -ін су құрайды.Адам организміндегі зат алмасу процесі сулы ортада жүретіні белгілі.Адам организміне тәуілігене ең аз дегенде 2 л су қажет.Одан басқа жуыну, кір жуу, бақша өсіру үшінде су қазет екенін есте шығармайық. Сусыз тіршілік жоқ.Жер планетасының бетіндегі су барлық жер қыртысының 70% - ін алып жатыр.Тірі және өлі табиғат арасындағы зат алмасу процестеріндегі судың орыны ерекше. Химиялық өзгерістердің көпшілігі іс жүзінде тікелей судың қатысуымен іске асады.

Өзіміздің елді мекеніміз Қызбел елінің ең ұзын өзені, картада сарыөзен, ерте кезден халық ауызында аталып кеткен атауы «Қоңыраулы» өзені.Наурыз айының ортасынан бастап, сәуір айының 20 – шы жұлдызына дейінгі аралықта қыста жауған қар еріп, мол су қорымен өзен арнасына толтырып, Сарықопаға құяды.Өзен суы қоңыраулатып аққандықтан, тұрғылықты халық «Қоңыраулы» өзені деп атап кеткен. Кейбір дерек көздеріне қарағанда сауда жасап жүрген татар саудагері пәуескелі арбасына жеккен атына қоңырау таққан. Қоңырау саудагердің келе жатқанын, аттың жүрісімен қоңыраулатып белгі берсе керек. Сондықтан «Қоңыраулы пәуеске» аталып кеткен. Сол саудагер өзен арнасынан тасып жатқанда «Қоңыраулы пәуескесімен» суға кеткен деген дерек бар. Халық арасында кең таралған дерек, сол кезде Қазақ халқының өзіне тән салт – дәстүрін ұстанған бойжеткендер шаштарына шашбау, құлағына сырға, алқа тағып жүргендіктен, өзенге иінағашпен барып су алғанда жаңағы шашбау, сырға қоңырауға тән дыбыс бергендіктен, өзен «Қоңыраулы» аталып кеткен деген дерек бар. Негізгі осы дерек өзен атауына лайықты берілген сияқты. Көрнекті ақын Ғафу Қайырбеков Қызбелдегі бұрынғы Саға жеті жылдық мектебінде 1950 жылдары мұғалім болып қызмет атқа

Жаз болғанда, Қоңыраулатып ағады,

Домбырадай күйдің шерін қағады.

Жалғыз жатқан Қоңыраулы өзені,

Бүкіл аймақ жер суына қонады.

Қоңыраулы өзеніне солтүстіктен Дәмді өзені келіп, шығыстан мойылды өзені қосылғанда біртұтас бірнеше жүз километрге ұласады. Осы үш өзен қосылып біріккенде, Үлкен Сарыөзен болып аталған.Қоңыраулы өзені тасығанда Сарақопа қорығына, яғни мол қамысна 70 – 80 км өзен бойымен келіп құяды.Өзен терең сондықтан суы тартылмайды. Өзеннің тереңдігі әртүрлі.Өзен бойының кей жерлері 15 м, 20 м, 25м, 27 м тереңдікте болады.Үлкен Сарыөзеннің ұзындығы - 164 км, жалпы ауданы 10 100 км2. Ал Қоңыраулы өзеннің ұзындығы 80 км көлемінде өзен суы өзен сағасынан 70 км қашықтыққа шығады. Өзен бойында ең терең жерлерінде қазан шұңғырлар бар. Онда сазан, ала бұғы, ақ балық, шортанның мол қоры шоғырланған. Қызбел елді мекенінің негізгі тіршілік көзі осы «Қоңыраулы» өзенімен байланысты.

«Қоңыраулы» өзенін зерттеудегі мақсатымыз Осы «Қоңыраулы» өзенін қызбел халқы қазіргі таңда ауыз су ретінде пайдаланып отырғандық судың химиялық құрамын анықтай отырып, адам ағзасына зиянын анықтау.

I- тарау . Су және оның қасиеттерімен маңызы

1- тақырып. Судың құрамы.Судың физикалық қасиеттері және олардың аномальдық сипаты.

Мақсаты: Оқушыларға судың құрамы, физикалық қасиеттері туралы түсінік бере отырып, ой – өрісін дамытып, шеберлігі мен дағдыларын арттыру.

Құрал – жабдықтары: Д.И.Менделеевтің периодтық жүйесі, интерактивті тақта.

Ұйымдастыру.Оқушылармен амандасу. Түгендеу. Оқушылардың назарын сабаққа аудару.

Оқушылардың білімі мен білігін тексеру.Сыныптағы оқушыларға бірнеше оқушыға жазбаша сұрақтар беру.

1. Судың жалпы формуласын жазып, салыстырмалы молекулалық массасын есепте.

2. Судың құрылымдық формуласын жаз.

3.Судың физикалық қасиеттеріне кластер құр.

Жаңа сабақ түсіндіру. Судың құрамы. Су – табиғатта ең көп таралған сутегінің қосылысы.Судың химиялық формуласы – Н2 О.Құрылымдық формуласы – Н – Н – О .Салыстырмалы молекулалық массасы - 18 г/ моль. XVII ғасырдың аяғында өте маңызды жаңалық ашылды, яғни судың күрделі зат екендігі анықталды, су жасанды жолмен газ тәрізді сутектің оттектің жануынан алынады. Осы арқылы су екі элементтен, яғни сутек және отектен тұратындығы анықталды.Көп ұзамай күрделі зат екендігі керсінше судың құрамындағы бөлшектерге айналуы арқылы дәлелденді.Француз ғалымы А.Лавуазье су буын қыздырған мылтық ұңғысы арқылы өткізді.Жоғары температураның әсерінен су ыдырайды да бөлінген оттек темірмен қосылады және ұңғының ішкі үстінгі жағында сутек газы бөлінеді.Бірнеше жылдан кейін суды электр тогының көмегімен құрал бөліктеріне айырды.Нәтижесінде екі көлем сутек және бір көлем оттек түзіледі.Қалыпты жағдайда 1 л сутектің массасы 0,089 г,оттек 1,429 г болатынын біле отырып, бөлінген газдардың массалық қатынасын есептеуге болады: 0,089 * 2 : 1,429 = 1: 8. Су молекуласында оттек атомы бірден кем боа алмайды (16 м.а.б.), сутек және оттектің массалық қатынасы 1:8 тең болса, онда су молекуласында екі атом сутек болуы тиі

Судың физикалық қасиеттері.Таза су – түссіз сұйықтық, дәмі жоқ, иіссіз.Табиғатта су үш агрегаттық күйде кездеседі: қатты, сұйық және газ.Судың қайнау және қату температураларын ертеден қолданып келе жатқан цельсий шкаласымен белгілейді.Қалыпты жағдайда судың қатуы 00 және қайнауы 1000С белгіленеді. XVIII ғасырдан бастап су масса бірлігінің эталоны болды.Қалыпты жағдайда 1 см3 судың массасы 1 г, демек судың тығыздығы – 1 г/см3- ке тең.Басқа заттардан ерекшілігі судың қатты күйіндегі тығыздығы 0,92 г/ см3 сұйық күйінен төмен.Сондықтан мұз судың бетінде қалқып жүреді.бұнның табиғатта маңызы зор.Егер мұз судан ауыр болса,барлық өзен , көлдер түбіне дейін қатып, ал жаз айларында тек беті ғана еріген болар еді.Су жайлап қызады да және жайлап суиды.Осы қасиеттің нәтижесінде су бассейіндері жер шарындағы температураны реттеп отырады.Су электр тогын нашар өткізеді.Сондықтан суды электр тогымен оттек және сутекке айырғанда оның электр өткізгіштігін жақсарту үшін кейбір заттарды қосады.Судың тазалығын бақылау үшін оның электр өткізгіштігін пайдаланады.

Судың физикалық қасиеттері және олардың аномальдық сипаты.

Таза су түссіз және иіссіз сұйықтық.Судың қайнау температурасы 100°С,ал қату температурасы 0°С. Судың физикалық қасиеттерінің көпшілігі жалпы заңдылықтарға бағынбайды.Оның қасиеттерінде көптеген ауытқулар,аномалиялар бар.Олардың ең маңыздыларына қысқаша тоқталып өтелік.Бұл ауытқулардың көпшілігі су молекулаларының арасында сутектік байланыстың түзілуімен түсіндіріледі.

1.Судың жақын туыстары - күкіртсутек,селенсутек,теллурсутектердің қайнау және балқу температуралары 0°С төмен газ тәрізді заттар.Заттың қайнау және балқу температураларына оның салыстырмалы молекулалық массасы әсер ететіні белгілі,ол өскен сайын қайнау және балқу температураларын артады.Төрт заңның ішінде (H2O,H2S,H2Se, H2Te) салыстырмалы молекулалық массасы ең кішісі-су, бірақ оның балқу және қайнау температуралары кершінше ең жоғарысы. Егер су осы заттар бағынатын жалпы заңдылықтарға бағынады деп есептеп, көрсетілген қасиеттердің өзгеру барысына экстраполяция жасаса, онда су-70°С қайнап,-90°Сшамасында қатар еді. Судың бұдан едәуір жоғары температурада балқитын және қайнайтыны белгілі.

Бұл аномалияны,су молекулаларының бір-бірімен ілінісуге қабілеттілігімен түсіндіруге болады.Судың бір молекуласындағы оттек атомы судың басқа молекуласындағы сутек атомын өзіне тартады.Су молекулалары арасындағы мұндай байланысты сутектік байланыс деп атайды. Оның есебінен молекулалар бір-бірімен байланысып,бірнеше молекулалар біріккен үлкендеу бөлшектер түзеді.Олар судың жеке молекулаларынан ауырлау болғандықтан судың булануын қиындатады,демек оның балқу және қайнау температураларын жоғарлатады.

2.Су - қатқанда ұлғаятын жалғыз зат.Сондықтан мұздың тығыздығы сұйық судың тығыздығынан аз.Міне,мұздың судың бетінде қалқып жүретіні осыдан. 1 дм³ судың 4°С кезіндегі массасы -916 г яғни,қатқан су өзеннің көлемін оннан бір бөлікке арттырады.Судың бұл аномалиясын температура төмендегендегі оның молекулалары арасындағы сутектік байланыс санының артуымен түсіндіруге болады.Мұздың кристалдық торының құрылысы шілтерге ұқсайды.Мұзды балқытқанда тетраэдрлік құрылым бұзылады,су молекуласы кеңістікте тығыз орналасады да, осыдан тығыздығы артады.Температураны одан әрі жоғарлатқанда молекула аралық тебілу күштері әсер етеді де судың тығыздығы кемиді.

Егер суда қалыпты қасиеттер болса, мұз кәдімгі қатты заттар сияқты сұйық суға қарағанда тығыз қатты болса,әлемнің қалай болатының ойша көз алдымызға елестетіп көрейік.Қыста түзілген мұз тығыз болғандықтан судың түбіне батып,суқоймасының бүкіл өнебойы қатып қалар еді.Жазда судың қалың қабатымен қорғалған мұз ерімей,біртіндеп барлық көлдер,көлшіктер,өзендер,теңіздер мен мұхиттар алвп мұзға айналар еді.Біздің таңғажайып затымыздың керемет аномалиялық қасиеттерінің арқасында біздің суқоймаларымыз күшті аязда мұз шатқалымен қорғалған,онда тіршілік бар.

3.Бізге судың сұйық күйі таныс.Бірақ судың қайнау температурасы оның аномалдық қасиеттері болғандықтан,жердің жағдайында оның сұйық және қатты күйлері де - аномалия,қалыптысы -тек газ тектес күйі.

4.Басқа заттармен салыстырғанда судың жылу сыйымдылығы жоғары.Өсімдік майында ол 2,094 кДж ̸ кг,ацетонда-2,187кДж ̸кг,этил спиртінде-20-,847 кДж ̸кг,суда -4,187 кДж ̸кг.Судың жылу сыйымдылығынан 3100 есе артық,тау жыныстарының жылу сыйымдылығынан 4 есе артық, ол мұхиттың климаттық рөлін анықтайды.Кез келген заттың температурасын 1°С көтеру үшін мұндай көп жылу жұмсалмайды.Түнгі уақытта,сондай-ақ жаздан қысқа ауысқанда,су баяу…