Сүйіспеншілік өзін-өзі танудың негізі туралы мақала

Сүйіспеншілік – өзін-өзін танудың негізін қалаушы құндылық

А.А. Мухатаева № 1 Д. Қонаев атындағы мектеп гимназиясының қазақ тілі және

әдебиеті пәнінің мұғалімі, Қордай ауданы, Жамбыл облысы, Қазақстан Республикасы.

Адамның өмірдегі өз орнын таба білуі, оның маңыздылығын ұғына алуы және де ең

бастысы өзін - өзі тани білуі ӛте маңызды болып табылады. Ежелгі грек философы Фалестің

―Ӛмірде ең қиыны – ӛзіңді ӛзің тануың‖,- деп айтқан ойын, грек халықтарынан қалған ӛмір

формуласы деп айтуымызға әбден болады.[3] Қазіргі техника мен сан қырлы технологиялардың

қарқынды дамуы жағдайында, әлемдік дамудың барысында әрбір мемлекетте ізгі қоғамға қол

жеткізу басты мәселелердің бірі болып отыр. Жалпы қоғамды ӛзгертуші күштің бірі адам

болағандықтан, қоғамның ізгілігі адамдардың іс-әрекетінің, мәдениеттілігіне және ӛзіндік

болмысын сақтап қалуына септігін тигізеді. Сондықтан еліміздің әрбір оқу-тәрбие мекемелерінде

жүзеге асырылып жатқан ірі жобалардың бірі – ―Ӛзін - ӛзі тану‖ рухани-адамгершілік білім

жобасын айтуымызға болады. ―Ӛзін - ӛзі тану‖ жобасы - гуманистік сипаттағы, тұлғалық

бағдарлы, дамыта оқытудың тәжірибеден ӛткізілген бірегей үлгісі болып табылады.

Қазіргі жас ұрпаққа тәрбие мен білім беруде уақыт талабына сай болуы

С.А.Назарбаеваның ―Ӛзін - ӛзі тану‖ білім жобасының негізінде оқу жоспарына жаңа пәннің

еңгізілуінің қажеттілігін айқын аңғартты. Ӛзін-ӛзі тану жобасы Қазақстан Республикасының

Білім және Ғылым Министірлігінің 2006 жылғы 20-шы тамызында шыққан №468-ші бұйрығына

сәйкес бекітілді.[5] Ең алғаш ―Ӛзін-ӛзі тану‖ пәнінің мемлекеттік стандарттарына сәйкес

бастауыш мектептің 1-ші және 4-ші сыныптарына арналған арнайы тақырыптық үлгі - жоспары

құрастырылып, қазіргі уақытта мектепке дейінгі ұйымдардан басталып, жоғарғы оқу орындарында

да оқытылып жатыр. Бұл дегеніміз ӛзін-ӛзі танудың қоғамға қажеттілігін, тиімділігін кӛрсетіп

отыр. Егерде адам ӛмірінде ӛзін-ӛзі тануға талпынбаса, оның қолынан ӛзге адамдарды танып

түсіну және оларға кӛмектесе білу де келмейді. Бірақ та Джерсидтің ойынша, адамның ӛзін - ӛзі

тануында жеткілікті мӛлшерде жүректілік қажет және ӛз рефлексиясының нәтижелері қандай

болса да, оларды әділ түрде қабылдауына мүмкіндік беретіндей белгілі мӛлшердегі обьективтілік

қажет деп санады. Сондықтан да адамның ӛзіндік ―Менін‖ толық түсінуі дегеніміз – ―ӛзін тануы‖,

―ӛмірді тануы‖, ―адамдарды тануы‖ және ―әлемді тануы‖ туралы мәселелерін жан-жақты ұғынып,

талдап, зерделеуі ғана емес, сонымен қатар оларды тану арқылы адамның рухани - адамгершілік

дамуына ықпал ететін сапалар мен қасиеттерді, құндылықтарды үйренуді, ӛмірде орынды

қолдануды және оларды дамыта отырып келешек ұрпаққа дұрыс жетізуді білдіреді. Дегенмен де,

адам ӛзін ―басқа адамдармен бірлестікте‖, яғни ӛзін адамдармен қарым-қатынаста тануы

барысында, ӛз бойындағы махаббат, достық, жолдастық, ізеттілік, қайырымдылық және

сүйіспеншілік секілді құндылықтарын танып зерттеуге және қалыптастыруға мүмкіндік алады.

Осы қарастылып жатқан құндылықтарды түсіндіріп мәнін ашу үшін ең алдымен құндылық

ұғымына тоқталып ӛтейік.

―Құндылық‖ ол адамдарды ізгілікке, жақсылыққа, ақиқатқа апаратын бірден бір жол. Адамның

жақсылыққа, ақиқатқа ұмтылысы, сүйіспеншілікті сезінуі бойында адамгершілік құндылықтардың

бар екендігін кӛрсетеді.

Қазіргі уақытта осы адамгершіліктік құндылықтарға негізделген бес негізгі құндылықтар

қолданылуда. Олар: сүйіспеншілік, дұрыс әрекет, қиянат жасамау, ішкі тыныштық және ақиқатты

тану. Біріншсіі сүйіспеншілік – адам жанының асыл қасиеті, рухына қанат беретін ең күшті, ең

тұрақты, ең ұлы сүйіспеншілік сезімі. Екіншісі дұрыс әрекет – ол адамның жүрек түкпірінде

туындайтын, содан соң сӛз түрінде беріліп және іс жүзінде жүзеге асырылатын құндылық.

Үшіншісі қиянат жасамау – шындықпен ӛмір сүру, мінез-құлқы мен ішкі тыныштығы да

сүйіспеншілікке арналған жемісті нәтижені айтамыз. Тӛртінші ішкі тыныштық. Яғни, бұл адамның

ішкі жан дүниесі тынышталса, оның отбасында да тыныштық орнайды деген сӛз. Егерде

отбасымызда тыныштық орнаған болса демек, қоғамымыз да тыныш болды, онда мемлекетімізде

де тыныштық орнайды деген сӛз. Соңғысы бесінші құндылық ол – ақиқат яғни, шындықтың кӛзіне

тура қарау. Қандай жағдай болмасын ақиқатты жалғаннан ажырата білу болып табылады. Осы

құндылықтардың ішінде ең бір асылы сүйіспеншілік болып табылады. Ұлы данышпан Абай

атамыз ―Адамның жақсысы-адамға сүйіспеншілікпен қарағандар‖ дегендей, адамның ӛзгелерге

деген қатынасының бастауы оларды жақсы кӛруден, силаудан және оларға деген сүйіспеншіліктен

басталады.[2]

Сүйіспеншілік ол ӛзгелерге кӛрсетілетін ыстық бауырмалдық сезім. Бойындағы

сүйіспеншілікті кӛрсетуі адамның ӛзіне қымбат жандарға деген сезімін сӛзімен де, ісімен де

білдіріп отыруын айтамыз.