Сыбайлас жемқорлықтың рухани себептері

Айдар Болатұлы

Ш.Ниязов атындағы жалпы білім

беретін мектеп директоры

Түркістан қаласы

Сыбайлас жемқорлықтың рухани себептері

Сыбайлас жемқорлық туралы сөз болғанда көбіне заң, бақылау, жаза мәселесі айтылады. Алайда жемқорлықтың тамыры тереңде жатыр. Ол - ең алдымен рухани әлсіреудің белгісі. Егер адамның ішкі дүниесінде берік моральдық тірек болмаса, сыртқы бақылау ұзаққа бармайды. Сондықтан бұл мәселені тек құқықтық емес, рухани тұрғыдан да қарастыру маңызды.

Жемқорлық адамның ар-ожданымен тікелей байланысты. Ар - адамның өз-өзіне қоятын ішкі талабы, өз әрекетіне берген әділ бағасы. Егер адам тек заңнан қорқып, бірақ ардан қорықпаса, ол мүмкіндік туған сәтте заңды айналып өтуге тырысады. Ал егер ар бірінші орында тұрса, адам ешкім көрмесе де әділ әрекет етеді. Рухани әлсіреу басталған жерде осы ішкі бақылау жоғалады.

Қазақ дүниетанымында ұят ерекше орын алған. Ұят - адамның ішкі шекарасы. Ұят бар жерде жауапкершілік бар. Ұят жоғалған жерде «бәрі істеп жатыр», «заман сондай» деген сылтаулар көбейеді. Адам өз ісіне рухани жауап бермесе, қоғамда әділет сақталмайды.

Жемқорлықтың тағы бір рухани себебі - тәннің (нәпсінің) үстемдігі. Тән қалауы - шектен тыс құмарлық, тойымсыздық, өз пайдасын бәрінен жоғары қою. Адам билікті де, байлықты да, мүмкіндікті де тек жеке мүддесі үшін пайдаланғысы келгенде, әділет шегінеді. Тән қалауы (нәпсі) тыйылмаса, адам өз әрекетін ақтап алудың жолын таба береді.

Қанағаттың азаюы да жемқорлыққа әкеледі. Қанағат - барға разы болу ғана емес, шектен аспау. Қоғамда байлық басты құндылыққа айналғанда, адам өзін материалдық жетістікпен өлшей бастайды. Мұндай жағдайда қызмет - халыққа қызмет ету емес, пайда табу құралына айналады.

Парыз бен аманат ұғымы әлсірейді. Ал аманатқа қиянат жасау - рухани тұрғыдан ең ауыр әрекеттердің бірі.

Сенімнің азаюы да үлкен себеп. Егер адамдар әділетке сенбесе, жүйеге сенбесе, бір-біріне сенбесе, әркім өз қамын ғана ойлай бастайды. «Өзім алмасам, басқа алады» деген ой қалыптасады. Бұл - қауіпті көзқарас. Ол жеке жауапкершілікті жояды. Шын мәнінде, қоғамдағы әрбір әділетсіздік сол қоғам мүшелерінің үнсіз келісімінен басталады.