Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс (1783–1797)

Сырым Датұлы бастаған ұлт-азаттық көтеріліс (1783–1797)

1775 жылы қаңтарда Е.Пугачев өлім жазасына кесіліп , көтеріліс басылғаннан кейін орыс үкіметі қазақ даласына бірнеше жазалаушы жасақ жіберді.

Көтеріліс басып-жаншылғаннан кейін Жайық өзенінің , казактық Жайық қалашығының аты- Орал болып өзгертілді. Жайық казактары ендігі жерде Орал казактары деп аталды.

Е.П.Пугачев көтерілісі

Е.Пугачев Дон казагы, 1773-1775 жылдардағы шаруалар көтерілісінің басшысы.

Өзін сарай төңкерісінде өлтірілген ІІІ Петр патша деп жариялап, астыртын қол жинады.

1775 жыл 7 қараша

Халықттың қарсылығынан қаймыққан ІІ Екатерин а Жайық пен Ертіс, Еділдің оң жағалауындағы, Каспий теңізі, Ембі мен Сағыз өзендерінің бойындағы қысқы қоныстарына қайтып оралуға рұқсат беретін жарлық шығарды. Осының арқасында 1776 жылдың жазына қарай Далада уақытша тыныштық басталды.

Казактардың отарлауы күшейіп, қазақтардың жаңа көтерілісін туғызды.

Көтерілістің шығу себептері

Нұралы ханның және оның төң i рег i ндег i лерд i ң бедел i жыл өткен сайын төмендей берд i . Ол б i рте-б i рте патша үк i мет i н i ң қолындағы қуыршақ қолшоқпарға айнала бастады .

шегара шеб i н i ң i шк i жағына уақытша өткен қазақтарға қойылатын талаптар тым қатаңдай түст i . Жайықтың оң жағалауына өтуге мүлдем тыйым салды.

Қазақтардың өз жерінде дәстүрлі бағыттар бойынша көшіп-қонуы Жайық казактарының құнарлы жерлерді басып алуы.

Е. Пугачев бастаған шаруалар көтер i л i с i басылғаннан кей i н, патша үк i мет i К i ш i жүз қазақтарының көшпел i қауымына отаршылдық езг i н i күшейт i п ж i берд i .

1782 жылдан казактар қазақтардан казак әскерінің аумағындағы жайылымдарды пайдаланғаны үшін ақы төлеуді талап етті.

Кіші жүздің Байұлы тайпасының Байбақты руының старшыны.

Өзінің асқан ақылдылығы арқасында өз ортасында тым ерте танылып, әділдігімен аты шыққан «Бала би» атанды, атақты батыр, әйгілі шешен.

С.Датұлы Е.Пугачев бастаған көтерілісінің барысында өзін шебер дипломат, әскери қолбасшы әрі көрнекті ұйымдастырушы ретінде көрсете білді.

ХІХ ғ. ІІ жартысында өмір сүрген ағылшын зерттеушісі Д.Ч.Бульжер : « Сырым батыр-ХVІІІ ғасырдың екінші жартысында Кіші жүзде болған оқиғаларға белсене қатысқан ерекше тұлға. Табиғатынан алып күш иесі, ақылға бай,ерік- жігері зор,ержүрек, тапқыр, айлакерлігі жеткілікті, өз қадірін жете бағалай білетін оған жалпы жұрт табынған десе де болады. Кіші жүз қазақтары оны өздерінің даңқын асыратын ерекше адам деп таныды. Қарапайым қазақтар арасынан шығуы да Сырымды халыққа жақындастыратын. Өзінің орасан зор ықпалын пайдаланған батыр өзін құрметтейтін топты небір батыл да қауіпті істерге бастай білді» -деп жазды.

Ғасырлар бойы қалыптасқан жерді пайдалану жүйесін қалпына келтіру

Кіші жүз Нұралы хан оның сарайындағы ақсүйектердің озбырлығына шек қою

Орал казак әскерлерінің қазақ жерлерін басып алуын тоқтату

Жантөре сұлтан

Мақсаты

1782 жылы 27 қарашада патша өкіметі қазақтардың Жайықтың оң жағалауындағы аймақтарға қыс мезгілінде жайылымдардық жерлерді жалға алу арқылы ғана уақытша өтуіне рұқсат етілген жарлық шығарды.

1782-1783 жылдары Орал казак әскерлерінің Жайықтың ішкі жағына көшіп барған Кіші жүз шаруаларынан 4000-нан астам жылқыны тартып алып, айдап кетуі көтеріліске түрткі болды.

Орал казактары бұл жарлықты өз мүддес i не пайдалана қойды – казактардың жер i н қазақтардың жалға алуына тыйым салынды .

Дала тұрғындарының 10 000-нан астам жылқысы мен сиыры қырылып қалды . М i не, осындай қиын-қыстау жағдайда К i ш i жүзд i ң шегара шеб i не таяу ауылдарында бұқаралық қозғалыс басталып , ол көп ұзамай азаттық күрес i не ұласты .

Көтеріліске түрткі

болған оқиға

Көтерілістің

І-ші кезеңі

1783 жылдың күзінде Сырым Датұлының Орал казак әскерлерімен алғашқы ашық қақтығысы болды.

1784 жылдың маусым айы .Сырымның Орал казак әскерімен кескілескен күресі басталды. Қарашада Сағыз өзені бойында Сырым тобы 1000 адамға жетті.

Жем өзені бойында көтерісшілер саны 7 мыңға жетті. 1785 жылы қазақ жасақтары Төменгі Орал шекара шебінің аймағында шайқасқа түсті.

1783 жылдың көктемінде қазақтар Орал шекара шебіне шабуыл жасай бастады. Гирьял бекінісіндегі сарбаздарды тұтқынға алып, малдарын айдап кетті.

Орынбор коменданты қазақ даласына Орынбор казактарының жазалаушы әскерлер i мен башқұрттардың 1500 сарбазын ж i берд i . Тұтқынға алынған 56 адам қазыналық жұмыстарды атқаруға ж i бер i лд i .

Нұралы хан 1785 жылы наурызда Орал казак әскерлерінің атаманына мәлімет жолдап, өзіне бағынбай отырған табын руының кейбір ауылдарын жазалауды өтінді. Жазалаудан кейін халықтың ашу-ызасы артта түсті.

1785 жылдың жазында Кіші жүз старшындарының съезінде 20-ға жуық Кіші жүз рулары Нұралыны тақтан тайдыру туралы шешім қабылдады.

1786 жылы Нұралы хан Калмыков бекінісінде біраз уақыт жасырын тұрды.

Нұралы хан

1748-1786 жылдардағы

Кіші жүз ханы

Игельстром реформасы

барон О. А. Игельстром - 1784 жылы Орынбор өлкесінің губернаторы .

Ол аймақты басқару жөніндегі икемді саясат жүргізуге қабілетті адам ретінде белгілі болатын.

Реформаның мазмұны

Кіші жүзде хандық билікті жою

Кіші жүзді рулық-тайпалық жүйе бойынша үшке бөлу

Орынборда Шекаралық сот билігін құру

Расправалар (Кіші жүздегі ру ақсақалдары кіруге тиісті болған отарлау жүйесінің әкімшілік органы) құру

Кіші жүз аумағында екі не үш қала, бірнеше мектеп, мешіттер салу ұсынысы

Игельстром реформасы: Генерал губернаторлық -Шекаралық сот -Ауылдық буындар.

О.И.Игельстромның жобасы бойынша Кіші жүздегі әкімшілік билік Шекаралық сотқа берілді.

ІІ Екатерина жобаны уақытша бекітті.