Тарих сабағында ауызша әңгімелеу тәсілдерін қолдану

Тарих сабағын ауызша әңгімелеу түрлері

Сабақта мұғалым ауызша әңгімелеудің сан алуан түрлерін: сюжетті әңгіме түрінде хабарлау, картина бойынша суреттеп айту, тарихи оқиға, құбылыс және жеке қайраткеллерге беру, конспект, тезис түрінде баяндау, түсіндіру пайдаланады.Дидактар мен әдіскерлердің айтуынша, суюжетті әңгіме түрінде баяндауға белгілі тарихи сюжетті бар, көбінесе шиелініскен, қайшылыққа толы жағдайда толлықанды және әсерлі түрде хабарлап беру жатады(1;2;3). Мұндай әңгімелеп беру әдісі Отан тарихының аса маңызды, шиелініскен оқиғаларын, құбылыстарын, мысалы, Аңырақай шайқасы, Исатай мен Махамбет бастаған ұлт – азаттық көтерлісін, «Ақтабан шұбырынды,Ақакөл сұлама»жылдарындағы батырлар мен бийлердің ерлігі туралы тақырыптар баяндалған кезде қолданған тиміді. Сюжетті әңгімелерге қызықты эпизоптар қайлеткелерге берілетін сипаттамалар, тарихи оқиғаға қатысушы адамдардың диологтары мен монологтарын кірістіру, эпиттер, афоризмдер т.б. жатады. Мәселен, «Қазақстанның Жоңғар басқыншыларына қарсы соғысы» тақрыбын оқып үйренуде мұғалім әңгімесіне Төле би мен Бұқар жыраудың мына сөздерін пайдалануға болады:

«Уа, көсіле шабар жердің бар,

Ту көтерер ерің бар.

Қол боларлық елің бар,

Атадан қалған жолың бар...

Құлдық ұрсаң дұшпанға,

Еркек болып туды деп.

Мына сені кім айтар!».

Төле би ,(4,273).

Қиядан қиқу төглісе,

Аттың басын тартпаған,

Қисапсыз қол көрінсе,

Қорқып жаудан қайтпаған,

Қазақ деген халқынан.

Батыр шыққан даққыңнан,

Қарсыласқан асылдар,

Қорғасындай балқыған,

Батырың өтті Бөгембай»

Бұқар жырау (5,273-291).

Озат мұғалімдер тәжірибелері, әдістемелік зертеулері жоғары сынып оқушыларын қоғамның әлеуметтік – экономикалық және мәдени өмір – тұрмысының тұтас көрінсін картинабойынша суреттеу, «өткенге саяхат» түрінде құрылған театрландырылған сабақтарды, сюжетті әңгмелерді едәуір жақсы меңгеретіндіктерін көрсетіп отыр. Әдіскер Г.Р. Косованың кәтабында «саяхатты» суреттеп беру үлгісі келтірілген (6, 119 – 121).Суреттеу, сондай – ақ жеке елдердің табиғаты мен оны мекендейтін халықтардың қоғамдық өмірі мен тіршілігін суреттеп беру үшін де пайдаланды. Мәселен, 8 сыныпта «XVIII ғасырдағы Қазақстан мәдениеті» сабағында Ресей ғалымдарының Қазақстанды ғылыми зерттеуі, олардың еңбектеріндегі еліміздің жағырафиясы, тарихы және этнографиясы туралы мәселені қарастырғанда қазақтың кең – байтақ жерін, табиғи ерекшелігін сөзбен шынайы сипаттаған, суретпен бейнеленген поляк суретшісі Бронислав Залесскийдің альбом кітабын пайдаланған тиімді (7, 121).Автор «Қазақ сахарасына саяхат» еңбегінде керуен жолдарының маңызы, ондағы жолбасшының атқаратын айрықша рөлі туралы әңгімелейді. Бұл қосымша материалды пайдалану жолбасшының атқарған маңызды да жауапты міндетін көрсетумен қатар, кеғ – байтақ еліміз, оның өмір ты

«Жабырқау» жатқанына қарамай осынау өлкенің өз сұлулығы да бар.Құдай өзі жаоатқан әр түкпірге әр түрлі әдемілікті еншілеп беруді әсте ұмытпайды.Еуропалық тіршілікті еске салар мұнда ештеңе болмаса да, тағдыр қуалап батыстан әкелген адамды осынау сұлулықтың өзі- ақ тәнті еді.

Арнайысалған жолы жоқ, құдықтары да сирек ұшыраса маң далада бағытыңнан сан жаңылсаң, бір тамшы су таппай күні бойы адасуың мүмкін, сондықтан жолбасшысыз жол жоқ. Қазақтар дала сырына жетік, түн баласы жұлдыздарға қарап бағдар алады. Ал жат жерлік болса жергілікті жұрттың әдеп – ғұрпынтарымен танысу үшін де жолбастаушы жалдауға мәжбүр. Ауыз су табу, аттар мен түйелерге жайылым қарау, төте жол іздеу, көбінесе қой етінен әзірленетін тағамды тауып, оны пісіру – міне, мұның бәрі де жолбасшының міндеті. Әдетте, ол керуеннен өн бойы алда жүріп, жол нұсқап отырар еді.

Әнеки, ол кеңістіктегі жалғыз ноқаттай болып алыста кетіп барады. Басқаларға қарағанда тезірек қимылдайтын жолбасшы демалар орынды тауып берген соң, шөп үстіне тыныстауға қисаяды. Керуен тоқтаған кезде ол тағы да атына мінеді. Әдетте , екі жолбасшы болады да, бірі керуеннің жанында қалғанда, екіншісі жан – жақты шарлай кезіп жүріп, не бір құдұқ, не бір іркіндіксу болса іздеп табады. Содан соң жолбасшы ежелгі телеграфтардың белгілеріне ұқсас бір – біріне алыстан қол сермесіп, хабар берер еді. Алғашқы жолбасшы атын желе жорттрып, шығыстан батысқа қарай бірнеше шеңбер сыза немесе бірден бетін шығысқа беріп жүрер еді, кейде бағдар бағына сияқты орнынан қозғалмай сіресіп тұрған оның тұлғасы көкжиектен көрінер еді.