Таза ауыз су мәселелері туралы география мақаласы

«№15 Ж. Нұрлыбаев атындағы жалпы орта мектебі»

коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Тақырыбы:

«Таза ауыз су проблемалары, суды қорғау»

(Мақтараал ауданының ауыз су мәселелері)

Тоқхожаева Айбаршын Бейсеновна

Су – біздің қазынамыз, сол қазынамыздан айрылып қалмауымыз керек екені көкейтесті мәселе екені көрсетіліп отыр.

Қазіргі заманның қатерлі апаты, ерекше зауал төндіретін басты мәселенің бірі – экология.Жер шарының қандай бөлігін алсаңызда, экологиялық дағдарысқа ұшырауда.Сондай экологиялық дағдарысқа ұшырап отырған қазақ жері.

«Сылдырап аққан суы жоқ, құлпырып жатқан нуы жоқ», -деп ақын жырлағандай, негізгі басты проблема –ауыз су проблемасы. Туған өлкемнің өткен тарихына тоқталғанды жөн көрдім. Менің туған жерім – Мырзашөл деп аталған.

Ата-бабаларымыз асқарлы армандарын, ұлы мұраттарын, Мырзашөл деген бір-ақ ауыз сөзге сыйғызған екен-ау.Аңызы мен ақиқаты бірдей бір әңгімелерде қасқырдан басқа жанды мақұлықтар болмаған, ұзындығы–жүз,көлденеңі – жүз шақырым, адам баласы мекендемеген осы сахара шөлдің ортасында ертеде Мырза деген бай отырған деп баяндалады.Оның Мырза деп аталатын құдығы болған деседі. Әрлі-берлі өткенұбақ-шұбақ керуендер, жолаушы-жүргіншілер Мырзаның бекетіне жетіп тыныстап,аялдап,шөлін қандырады екен.

Ол құдықтың орны қазір Өзбекстанның Ақалтын ауданының орталығында әлі күнге дейін сақталған. Мақтаарал ауданының бұрынғы орталығы Мырзакенттен алпыс-жетпіс шақырымдай жерде. Шөлдің жай шөл емес, Мырзашөл атауына бұл әңгіменің де қатысы бар деп ойлаймыз.

Жалғыз Мырзаның құдығы ғана емес, Мырзашөлдің әр тұсында Сардоба құдықтары да аз болмаған. Сардоба дегеніміз парсы-тәжік тілдерінде «Сард» – суық, суық су деген ұғымды білдіреді. Сардоба қабырғасы шеңбер үлгісінде келетін,қазылған құдық үстіне тұрғызылатын күмбез шатырлы құрылыс. Олар Орта Азиямен басқа да шығыс елдерінің сусыз жерлерінде, елсіз жапандарында салынған.

Жаңбыр суын, қар суын, арықтардың суын жинайтын Сардобалар болған. Мысалы, Мырзашөлдегі байырғы керуен жолының бойына орналасқан күмбезді құдық – Мырзарабат сардобасы халыққа кеңінен мәлім.Ол негізінен шөл далада су сақтау, ыстық күнде судың жылымауы үшін салынған.Ата-бабаларымыз құдықты қазу үшін он екі нарды қатар жегіп,әйкел тасты сүйреп әкеліп, құдық түбіне тастайды. Алсу арқанды малдың мойына мықты болу үшін қайнатып, қазіргі замандағы крандардың тросына пара-парболады екен.

Құдық– бабадан қалған мұра.Ата-бабаларымыз асыл қазына,мұра қалдырған екен. Соныбүгінгі таңда қалай пайдаланудамыз?

Қазіргі кезеңде біздер қандай ішіп отырмыз? Су – тіршілік көзі. Сусыз өмір жоқ. Жер бетінің 70,8%-ынсу алып жатыр.Судың жалпы көлемі құрлықтан 1,4 есе көп екені ежелден белгілі.

Біз көпшілік жағдайда су дегеніміз нендей зат деп ойланбаймызда. Атмосфералық жаңбыр, қар сулары, өзен, көл сулары үйреншікті болып көрінеді. Ең қымбат зат су екенін және жаратылыстың сырымен сипатын жете білуге мән беріп, көңіл бөлмейміз. Көпшілігіміз су дегеніміз қарапайым зат деп білеміз.

Американдық ғалым, геохимик Хори: «Келешекте мұхит суынан өндірмейтін ең бағалы химиялық зат тұщы су болмақ. Ол алтыннан да қымбат бағаланады. Алтын дегеніміз – байлықтың белгісі ғана,ал су болса, өмір үшін қажет, сусыз өмір жоқ», -деп жазады. Статистика бойынша планетамызда өмір сүретін әрбір адамға күн сайын жұмсалатын су мөлшері орта есеппен 3000 литр шамасында саналады. Жер бетінде өмір сүретін халықтың 1 млрд. су қорының жеткіліксіздігіне байланысты күніне 2-3 литр ғана тұщы су жұмсайды екен. Планета халқының үштен бірі қазірдің өзінде-ақ су тапшылығына ұшырап отыр.

Су – тіршілік көзі. Мәліметтерге жүгінсек, қазіргі кезде ауыз су мен тұщы су мәселесі халықаралық көлемдегі үлкен праблеманың біріне айналып отыр.Дүниежүзі денсаулық ұйымының санағы бойынша шамамен 1,2 млрд. адам су тапшылығын өз бастарын өткізуде.Әсіресе ауыз суының гигиеналық көрсеткіштерінің жылдан-жылға төмендеп, нашарлай түсуі адамдардың денсаулығына зиянын тигізуде.Ел арасында негізінен ауру пайда болуының себебі ауызсудың 80%-ының санитарлық нормаға сай еместігінің дәлелі.

Жер бетінде су көп,алайда адамзат тұтынатын тұщы су көлемі гидросфераның 3-ақ пайызын құрайды екен.Жерді біз анамыз десек, ана алақанындағы таза суда тіршілігімізге нәр беретін –өмір-өзен.

Тағыда су туралы мына цифрларға назар аударсақ. Қазақстанның жер көлемі 2724,9 мың шақырым.Қазақстанда 1 шаршы шақырым ауданға 30 мың текше метр су келеді. Қазақстандағы бір жылда лас су көлемі 160 млн. текше метр. Бір жылда Қазақстанда 160 шақырым су ластанады екен.Сонда лас су таза судан екі есе көп екен. Осы цифрларды оқи отырып, сонда әр адам таза судың тамшысын ғана пайдаланса, әр адамның денсаулығы қандай цифрмен өлшенеді деген де ой келеді.

Қазақстандағы халық саны 17 млн., таза судың көлемін адам санына бөлсе, бір адамға171842,4 судан келеді.

Жер беті мен адам ағзасының 2/3 бөлігін су құрайды. Адам және жануарлар ағзасы қанының құрамы мұхит суы құрамына ұқсастығы,ағзадағы лимфаның болуы,қанның 90%-ы, бұлшық еттің 75%-ы судан тұрады. Сүйектің өзінде су 28%.Адам ағзасы 12-15% сусызданса, зат алмасу үрдісі бұзылады,егер 25%-ы сусызданса, өлім қаупі туады.

Адам үнемі сумен жаңаланып,толықтырылып тұрады, адам ағзасы 1 айда жаңаланады. Адам сусыз 3 күн, тамақсыз 1ай тіршілік ете алады. Осы мәліметтерден-ақ судың маңызы өте күшті екенін көреміз.

Сусыз тіршілік жоқ. Су – табиғаттың керемет туындысы. Дүние жүзі денсаулық сақтау ұйымының мәліметі бойынша жер бетіндегі әрбір аурудың төртіншісі су ластанудың нәтижесінен болады екен.

Ауыл шаруашылығының суды қаншалықты мол жұмсайтындығына мысал келтірейік. Мамандардың есептеуінше, бір тонна бидай өсіруге – 1200м, бір тонна күрішке – 7000м, бір тонна мақтаға – 10000м,бір адамның бір жылдық ауыздық суына – 6м су жұмсалады екен.

Су өндіріс үшін де аса қымбатқа түсуде. Бір тонна синтетикалықталшық шығаруға 1000 м су жұмсалады. Егер жыл сайын дүние жүзінде табиғаттан 7-8 милиард тонна минералдық байлық алынады десек,мұндай мөлшердегі су бір тәулікте ғана жұмсалады. Ірі жылу электр станциялары үшін де өте көп мөлшерде су қажет. Қуаты 300 мың квт. бір ғана станцияға тәулігіне 120м су қажет.Ал бұл қажеттілік келешекте 9-10 есе артпақшы.

Бір текше метр пайдаланылған суды тазартуға12-15 текше метр таза табиғи су кетеді. Қазіргі кезде шаруашылық айналымына тұрақты ағыстың 12%-дан астамы тартылып отырғаны таңқаларлық жәйт емес. Мәселен, Париждің бір тұрғыны күніне 40 литр, Нью-Йорктің бір тұрғыны – 600, Вашингтонның бір тұрғыны – 700, ал Римнің бір тұрғыны –тіпті 1000литр су жұмсайды екен.

Бір тонна болат өндіруге орта есеппен 200-300 текше метр, су вискозға – 800,синтетикалық каучук пен жасанды талшықтарға – 2,1-3,5 мың текше метр су жұмсалады.

Америка Құрама Штаттарының қазіргі су қажеті күніне 5206 миллиард литр, соның ішінде біржола жұмсалатыны 296 миллиард, ФРГ-де қолда бар су қорының суды жыл сайын жартысынан…