Темекінің таралу хронологиясы туралы тарихи баяндама

Қызылорда инженерлік техникалық колледж

Тақырыбы: Темекінің таралу хронологиясынан деректер

Оқу орны: Қызылорда инженерлік техникалық колледжінің

оқытушы: Надирбаева Бибигүл Сейлбекқызы

тарих пәнінің оқытушысы

Қызылорда

Мазмұны

Кіріспе...............................................3

1.Темекі - заңды түрде қолдануға болатын есірткі түрі.........

2. Темекінің таралу тарихының хронологиясынан деректер....................

3.Темекі шегудің таралуының зерттеулері бойынша қазақстандық мамандардың мәліметтері................

4.Темекінің таралуын тоқтатуға халықаралық іс-шаралар тарихының хронологиясынан деректер.......................

Қорытынды ......................................

Пайдаланған әдебиеттер..................................

Кіріспе

Тақырыптың өзектілігі. Адам ерте жастан темекіні тұтынуға шалдығуы мүмкін. Жүктілік кезінде темекі шегудің зияны жатырдан басталатынын білдіреді және темекіні тұтынуға байланысты теңсіздік өмір бойы ұлғая береді. Балалардың 40%-дан астамының ата-анасының бірі темекі шегеді және балалардың жартысына жуығы үнемі қоғамдық орындарда темекі түтінімен ластанған ауамен демалады. Осал топтағы балалардың шылымқорлардың ортасында өмір сүру ықтималдығы зор және темекі шекпейтін адамдар тұратын үйдегі балаларға қарағанда олардың темекі шегуге қосылулары мүмкін. Балалар мен жасөспірімдердің денсаулықтарын сақтау жөніндегі 2015–2020 жылдарға арналған Еуропалық стратегияда 2000 жылы және одан кейін туылған барлық балалар есейген шақта темекі шекпеуіне, темекі шегу сирек кездесетін және балалардың темекі түтінінің тікелей немесе жанама әсерінен азат континентте өмір сүрулеріне қол жеткізуге тырысады. Шылымқорлардың көбі 18 жасқа толмай темекі шегуді бастайтыны рас, темекіні жеткізуге жастық шектеу көптеген елдерде бар.

Мақсаты. Қазіргі кезде елімзіде темекі шегу, нашақорлыққа әуестік,маскүнемдікке салыну оларға қарсы күрес жүргізу негізгі мәселенің біріне айналып отыр.Темекіге әуесқойлық әсіресе мектеп оқушыларының арасында қатты етек алып отыр. Еліміздің президенті Н.Ә. Назарбаев барлық қазақстандықтарға жолдаған «Қазақстан -2030» бағдарламасында халықтың салауатты өмір сүруіне қол жеткізу үшін негізгі 3 бағытта күрес жүргізу керек деп атап көрсетті. Олар:1-бағыт: «Темекі шегуді тоқтату»2-бағыт: «Нашақорлыққа, наркобизнеске қарсы күрес».3-бағыт: «Маскүнемдік пен араққа қарсы күрес».

Сол себепті халық пен азаматтық қоғам үшін: темекіні тұтынуды төмендетуге ықпал ететін деңгейге дейін темекіге салықты жоғарылатуға мемлекеттік билікті шақыру. Халықтың денсаулыққа шылымқорлықтың кері әсері туралы ақпараттылықты арттыру. Темекіні төмендетуге, салауатты өмір салтын ұстануға, өз денсаулығына және заңды орындауға азаматтардың жауапкершілігін арттыруға бағытталған әрекетке халықты жұмылдыру Сондықтан, темекіге қарсы күрес шеңберінде, сонымен қатар темекі өнімдерін пайдалануды тоқтату мақсатында жасатар арасында білімділік деңгейін күшейту үшін ақпараттылық деңгейін арттыру бойынша темекінің тарихнамасын зерттеу.

Зерттеу әдістері: сараптамалық-аналитикалық талдау, жинақтау, салыстыру.

Практикалық құндылығы. Зерттеу материалдарын тәрбие жұмысында темекіге қарсы әлеуметтік іс-шараларды жүргізуде пайдалануға болады.

Зерттеу жұмысының құрылымы: Зерттеу жұмысы: Кіріспе, Негізгі бөлім, Қорытынды, Пайдаланған әдебиеттер, Қосымшалар бөлімдерінен құралады.

1.Темекі - заңды түрде қолдануға болатын есірткі түрі.

Темекі - заңды түрде қолдануға болатын есірткі түрі. Темекі жапырағында танин, желім, шайыр, крахмал және алколоидер бар өсімдік. Темекі түтінінде 30-астам улы заттар бар: Никотин, Көмір қышқыл газы, Көміртек тотығы, Көгеретін қышқыл, Аммиак, Шайырлы заттар, Органикалық қышқылдар және басқалары. Темекіден ауаға жылына 720 мың тонна күкірт қышқылы, 384 мың тонна аммиак, 180 мың тонна никотин, 660 мың тонна темекі майы, 550 мың тоннадай иісті газ шығады. Сигареттің 1-2 қорабында никотинның өлімдік мөлшері бар.

Темекі түтінінде никотин иіс газы, көгерткіш қышқыл, аммиак, формальдегид, т.б. зиянды заттар көп. Пәле (рак) ісігін асқындыратын бензопирен ерекше зиянды болып табылады. Шылым шегетіндер шылым шекпейтіндерге қарағанда пәле аурымен (өкпе 10 есе, көмей 6-10 есе, өңеш 2-6 есе) жиі ауырады. Олардан басқа ввввссөкпенің созылмалы қабыну,туберкулез, тыныс демікпесі ауруларына жиі ұшырайды. Шылым шегуші өзіне ғана емес, сондай-ақ айналасындағыларға да зиянды. Шылым шегілген бөлмеде бір сағат болған адам шылым шеккендей уланады. Бір адамның шылым шегуі көп адамды уландырады. Шылым шегуден әйелдер мезгілінен ерте қартайып, жүкті кезінде әр түрлі ауруларға жиі ұшырайды.

Статистикалық мәліметтер бойынша планетада ересектердің 40 пайызы темекі тартады. Оның ішінде 60 пайызы ер азаматтар, 20 пайызы әйелдер екен. Жыл сайын жер бетінде темекіден 3 миллион адам, яғни темекінің улы әсерінен әрбір 13 секунд сайын бір адам өледі екен.

2.Темекінің таралу тарихының хронологиясы

Әлемдік кесірге айналған темекінің шығуы мен таралуының өзіндік тарихнамасы толықтай ашылмаған. Әйтседе дерек көздерін зерттеу барысында темекінің таралу тарихының хронологиясы 1492 жылдан бастау алып, ХХ ғасырға дейін ореолы кеңейтілгендігі айқындалды. Сонымен:

1492 жылы испаниялық теңізші Христофор Колумб Америка құрлығын байқағанда жергілікті халықтың құрғақ темекі жапырағын күйдіріп, соның ысын иіскеп отырғанын кемедегі екі матрос байқап қалады. Бұл екі матростың бірі әлгі ысты сорып, сынап көрген. Бұл темекі тартқан тұңғыш еуропалық саналады. Испанияға қайтан соң ол құрғақ темекі жапырағын күйдіріп, ысын соруды әдетке айналдырған. Мұны көрген көршілері таң қалып, оны «шайтан иектеген» деп жергілікті діни соттың түрмесіне қаматқан.

1946 жылы темекі жапырағы Испанияға кеңінен таралып, оны иісті өсімдік ретінде егетін болған.

1518 жылы испаниялық саяхатшылар маялықтардың темекі жапырағын түтікше ішіне салып тұтатып, тартып отырғанын көреді де, олардан сұрап тартып көреді. Бұл ең алғашқы темекіні сұрап тарту болса керек.

1530 жылға жеткенде темекі Испанияда кең көлемде тарала бастаған.

1560 жылы Францияның Португалияда тұратын бас елшісі Ян Никотин темекіні Францияға әкеліп, ауру емдеуге қолданған. Және сол арқылы Франция ханымын емдеген. Никотиннің еңбегін қадірлеу үшін химия ғалымдары көк темекі құрамындағы улы затқа «Никотин» деп ат берген. Осыдан бастап көк темекі Францияда егіле бастады.

1575 жылы көк темекі Филиппин арқылы Қытайға кіре бастаған.

1595 жылы англиялық дәрігер «Темекі жөнінде жаңа көзқарас» деген мақала жазып, тұңғыш рет темекінің зияны туралы талдау жасаған. Бұл қоғамда үлкен дау тудырған.

1600 жылы көк темекі лауандамен (хош иісті өсімдік) араластырып, Лондондағы әйгілі шіркеулерде иісті тұтатқыш ретінде пайдаланған.

1612 жылы Лондонда темекі саудасы қыза бастайды және Англияға он тонна темекі жапырағын жеткізген. Сол жылы Америкада темекі сынақ ретінде егіле бастады.

1616 жылдан 1627 жылға дейін көк темекі Қытай арқылы бүкіл Азияға тарала бастайды.

1639 жылы Қытайдың Мин дәуірінің патшасы жарлық түсіріп, темекіні шектеген. Және темекі тартқандарды өлім жазасына тартқан. Бұл темекі туралы тұңғыш заң еді.

1666 жылы Ұлыбританияда газеттерде темекі жарнамасы жариялана бастаған.

1799 жылы Наполеон Түркияға соғыс ашқанда, Анкараны қорғап жатқан бір топ әскер темекі түтікшесі жоқ болғандықтан, мылтық дәрісі қапталған қағазға темекі жапырағын орап тартқан. Бұл темекінің тұңғыш рет қағазға орап тартылуы еді.

1825 жылы швейцариялық ғалымдар темекі құрамын зерттеп, одан никотинді ажырату жолдарын қарастырған.

1881 жылы күніне 120 тал темекі қағазын орайтын машина патент құқығына ие болған. Бұдан бұрын темекі орау тек қолмен ғана жасалатын. 1900 жылға келгенде темекі маркасы 160-тан асып кеткен.

2.Темекі шегудің таралуының зерттеулері бойынша қазақстандық мамандардың мәліметтері

Құбылыстың таралуын анықтау үшін, соңы не деп санауға болатынын анықтау қажет. Темекі шегу жағдайын анықтау ретінде, күніне кем дегенде бір шылым (папирос, трубка) шегу алынады. Мамандардың зерттеу деректері бойынша Қазақстанның ересек халқының үштен бірі немесе 29,2% темекі шегеді және 9,3% бұрын шеккен. Темекі шегетін ер адамдардың үлесі 51,2%, әйелдер – 9,3%, яғни, темекі шегу бұрынғыдай «ерлер әдеті» болып қалып отыр, өйткені темекі шегетін ер адамдардың үлесі темекі шегетін әйелдердің үлесінен 5,5 есе көп, бірақ Қазақстанда бұл арақатынастың әлемнің дамыған көп елдеріндегі сияқты азаю тенденциясы бар [4].

Сурет 1. Темекі шегудің жыныс және жастық топтар бойынша таралуы, жыныстары бойынша таралудың арақатынасы, Қазақстан, 2015

Сонғы он жыл ішінде барлық жастық категорияда ер адамдар арасында темекі шегетіндердің саны азайған. Бірақ әйелдер арасында темекі шегетіндердің саны орта есеппен өзгермеген, бірақ, 25-34, 35-44, 45-54, 55-64 жастағы жастық категорияларда темекі шегетіндердің саны өскен, яғни, көп әйелдер репродуктивтік және еңбек белсенділігі кезеңінде темекі шегеді. Бұл өте қауіпті. Өйткені Бүкіләлемдік денсаулық сақтау ұйымының деректері бойынша қазіргі кезде темекі шегу салдарынан әйелдер өлімінің коэфициенті күрт өсуде [6, б.141].

Кесте 1. Жыныс пен жастары бойынша темекі шегушілердің салыстырмалы талдауы

Жас шамасы бойынша топтар

Ер адамдар

Әйел адамдар

18-24 жас

25-34 жас

35-44 жас

45-54 жас

55-64 жас

65 жылдан аса