Бөкейдің Жәңгірі туралы тарихи баяндама

Егер Бөкей көшпесе, жүрер едік біз қайда,

Шекараны өзге жұрт басқа жерден сызбай ма?!...

Ғайса-Ғали Сейтақ

...Екі ғасырдан астам тарихы бар Бөкей ордасының төл перзенттері үшін алтын бесік туған жерден артық жерұйық жоқ. Шежіреге көз салсақ... 1801 жылы Нұралы ханның екінші ұлы Бөкей сұлтан Астрахань әскери губернаторы генерал-лейтенант К.Ф.Кнорринг арқылы орыс патшасына Еділ мен Жайық өзендері аралығындағы атамекеніне қоныстануға рұқсат сұраған өтінішін жолдайды. Ресей императоры Павел I оның өтінішін қабыл алып,1801 жылы 11 наурызда «Қырғыз-Қайсақ Кіші ордасының Хан кеңесінің төрағасы Бөкей сұлтан Нұралыханұлын өзіме ризашылықпен қабылдаймын, өзі қалаған жеріне көшіп жүруіне рұқсат етемін және менің рахым етуімнің белгісі ретінде қара лентамен мойынға тағатын өз суретім бар алтын медаль тағайындаймын»-деген жарлығын шығарады.Тағдырдың жазуына ем бар ма, егер патша сол күні жарлығын шығарып үлгермегенде, тарих доңғалағы басқаша айналар ма еді, кім білген. Өйткені, 11 наурыздан 12 наурызға қараған түні I Павел өз туыстарының қастандығынан қаза тапты. Ендеше, 1801 жылғы 11 наурызды тек Бөкей ғана емес, Бөкейге ере көшкен күллі елдің бағын ашқан күн деп есептеуге болады. Алайда жаңа хандықты үкімет табаңда мойындай қойған жоқ, сондықтан да ресми құжаттарда «Бөкей сұлтан қарамағындағыларме

Міне, осы Бөкей сұлтанның жанұясында 1801 жылы Каспий маңындағы Ақтұба өзенінің іргесінде Жиһангер (Жәңгір) атты ұл бала дүниеге келді. Бөкей киіз үйде көшпелі өмір сүреді, көбіне Каспий теңізі жағалауына қоныстанатынын есептесек, Жәңгір сол өңірде дүниеге келді деп есептеуімізге болады.Хан Жәңгір Шыңғыстың ұрпағы Әбілқайыр ханның шөбересі.

ӘБІЛХАЙЫР ХАН

ШЫҢҒЫС ҚОЖАХМЕТ АЙШУАҚ НҰРАЛЫ ЕРАЛЫ ӘДІЛ

ПІРӘЛІ ҚАРАТАЙ БӨКЕЙХАН АБЫЛАЙ

ЖӘҢГІР ХАН

Барлық балаларынан гөрі Бөкей Жәңгірдің тәрбиесіне ерекше көңіл аударды. 5-6 жасынан бастап орысша оқуды, еуропаша тәрбиелеуді мақсат етіп, сол кездегі Астрахань генерал- губернаторы С.С. Андреевскийдің қамқорлығына беріп, оның үйіне жатқызып ұрпағының болашағын аманат етіп тапсырды. Жәңгірдің хандықты әкімшілік жағынан басқаруды содан үйренген десе, екіншілерінде Жәңгір «өзінің өжеттігі арқасында хат танып, білім алды, ешқайда оқыған жоқ» делінді. Бірақ, оның орыс, парсы, араб тілдерінде оқып, жаза білуі, патша әкімшілігіне жазған хаттары оның белгілі бір жерден тәрбиеленгенін айғақтайды.1815 жылы Нұралы ханның баласы Шығай сұлтан, Бөкей ханның өсиетіне сәйкес , Ішкі Орданы мирасқор Жәңгір атынан билеуге кірісті.

1823 жылы 22 маусымда биік мәртебелі патшаның жарлығы бойынша Жәңгір Бөкейұлы Бөкей ордасының ханы болып тағайындалды. Ақ киізге отырғызып хан көтеру рәсімі 1824 жылы 26 маусымда Орал қаласында Хан тоғайында өтті. Жәңгір хан патшаның отарлау саясатын жүзеге асырушы болуымен қатар, қазақ халқы арасында көптеген мәдениет үлгілерін таратып, көшпенділіктен отырықшылдықтың артықтығын дәлелдеп көрсетті. Ал осы Ішкі Ордадағы билікті патша үкіметі хан өлгеннен кейін жойды.

Бүгінде Ішкі Ордның негізін салушылардың бірі Жәңгір ханның жеке басына қатысты қарама-қарсы пікірлер қалыптасқан. Бұған бірнеше себеп те бар: Кеңес үкіметі тұсындағы идеологияға сәйкес хандар мен билер езуші таптың, халықты қанаушы тап өкілдері ретінде бір жақты жағымсыз тұрғыдан зерттелген еді. Жәңгір билік еткен кезде Еділ, Жайық өзендері мен Каспий теңізінің жағалауындағы жерлерді қазақ шаруаларының пайдалануына тиым салынады. Олардың бұл өңірлерге мал жаюға, балық аулауға қақылары болмайды. Бұған салықтың көбеюі мен бөлісінде шаруалар үлесінің кемуі келіп қосылды да, осының бәрі жиылып келіп, Бөкей ордасында Исатай Тайманов пен Махамбет Өтемісов бастаған шаруалар көтерілісінің тууына әкеп соғады.

Ордадағы Исатай мен Махамбет көтерілісінің ханға қарсы бағытталуы Жәңгірдің тарих сахнасынан жағымсыз кейіпкер ретінде орын алуына жағдай жасады. Х. Досмұхамедұлы 1836-1838 жылдардағы ұлт-азаттық қозғалысы туралы «Жәңгірдің заманында Бөкейлік ел көшуді кемітіп, отырықшы бола бастады. Әр рудың белгілі қыстауы, жайлауы болды. Жайлағанда, қыстағанда ел 1806 жылдың шегінен аса алмайтын болды. Жазы қолайсыз не қысы қатты жылдары көршілес рудағы елдермен қазақтың арасында күшті жанжалдар пайда болды. Жұт көбейді, ел жарлы бола бастады. Жәңгір қазақты қорғамады, қорғауға да әлі келмеді. Еділ- Жайық бойындағы казак- орыстар, теңіз бойындағы байлар қазақтың меншікті жеріне ауыз салды. Қазақтың мойны потрав, штраф дегеннен босамады. Айналасындағы жерге бай көршілеріне тұяқ ақы төлеп, қазақ жан сақтайтын боды»,- дей келіп, Ы.Шөреков дастанынындағы Махамбет бейнесін жақсы образ етіп аша түседі. Махамбеттанушы ақын Ы.Шөреков, тарихшы ғалымдар: А. Рязанов, Х.Досмұхамедұлы, К. Есмағамбетов, И.Кенжалиев т.б өз еңбектерінде Жәңгірдің образын жағымсыз етіп етіп көрсетеді. Иә, Махамбет Жәңгірге:

- Хан емессің, қасқырсың, қара албасты басқырсың! – деген екен.

Жоқ, қалай болғанда да қазақтың ханы, орыстың генералы Жәңгір Бөкейұлы - өз заманының үлкен қайраткері. Аңыз болсын, ақиқат болсын, бәрібір, әйтеуір о баста Исатай мен Жәңгір, Жәңгір мен Махамбет қазақтың қашанғы халықтың қасиеті – ағайыншылықтан ажырамаған адамдар. Жәңгір ел бастаған хан болса, Исатай сол ортадағы ақылды көсем би, Махамбет от ауызды, орақ тісті шешен болған. Соңғы екеуі бірі – батыр, бірі – ақын; бірі серке, бірі ерке ер – азаматтар болған соң, Жәңгір олардың екеуін де екі аймаққа старшын етіп тағайындаған. Жұрт жадында сақталған бір аңызға бақсақ, Махамбет пен Жәңгір бір – біріне бетпе – бет келіп кінәласқанда, тіктесе беруге шыдамай, амалы құрыған хан ақынға: «Алдым жалын, артым өрт, екі оттың ортасында жүрмін, қайтейін» депті. Артымдағы өрт деп отырғаны ханға билік бергенсіп, сол арқылы қазаққа деген бодандық бұғауын қысқан үстіне қыса түскен орыс патшасының зымиян саясаты болса, алдымдағы жалын деп отырғаны хан арқылы қан қақсатып бара жатқан отаршылдық езгіге – қорлық пен зорлыққа қарсы кек кернеген қазақ халқының азаттық жолындағы айықпас айқасы мен шайқасы.Торталана туырылып, иесіз құлазып жатқан құм қойнауына Орда қаласы орнады. Көшпелі жұрт көлігін туарып

Бұл баяндаманы жазудағы менің негізгі мақсатым- XIX ғасырдың бірінші жартысында өмір сүрген Жәңгір Бөкейұлының бұрын бұрмаланып келген игі істері арқылы тарихтағы тұлға ретіндегі орнын анықтау. Өз мақсатыма жету үшін алдыма келесі міндеттерді қойдым. Ол

1. Жәңгір билігі кезіндегі ел басқару жуйесіндегі реформалар.

2. Білім беру, яғни, ағартушылық саласындағы тың өзгерістер.

3. Әлеуметтік және де экономикалық бағыттағы енгізілген жаңалықтарды қарастыру.

Сөзіміз дәлелдірек болу үшін аталған бағыттар бойынша жүргізілген жұмыстарға жеке-жеке тоқтала кетсек, ел басқару жүйесіндегі реформаларға ең алдымен Бөкей хандығын әрқайсысын билер басқарған 12 әкімшілік орталыққа бөлуін айтамыз. Кейінірек бірнеше бөлімнен тұратын басқарушы аппаратты құрған болатын. Бұл аппарат құрамына құжатханалар мен деппутаттар тобы, 12 би кеңесі, есауылдар инститиуты, базарлық сұлтандар тобы мен 14 адамнан құралған хан хабаршылары кірді. Билер мен хандар, тархандар институты қайта құрылды. Хандықтағы рухани жағдайды ретке келтіру үшін руханият қызметі мен ахун немесе қажы атағы енгізілді.

Ағартушылық саласындағы тың өзгерістер ол әрине Ішкі Ордада 1841 жылы 6 желтоқсанда ашылған "Еуропалық улгідегі тұңғыш ұлттық мектеп" болатын. Қазақ балаларына арналған білім үйінің салынуы, арнайы байқау арқылы мұғалімдердің іріктеліп алынуы, дарынды балаларды Неплюев кадет корпусына оқуын жалғастыруға жіберу бұлардың барлығы қазақ даласындағы білім саласын дамытуға жасалған алғашқы қадамдар болды.

Әлеуметтік саладағы жаңалықтарға хан қаржысына салынған аурухана мен дәріхананың салынуы, хан үйінде қару-жарақ пен ескі жәдігерлер көрмесін ұйымдастыруы, әрбір 170 уйге 1 молдадан есептеп, Бөкей Ордасында 139 молда даярлауы, отырықшылыққа бет бұрған халыққа жер бөліп беруі, сауда жәрмеңкелері мен асыл тұқымды жылқы көрмелерін ұйымдастыруы,Ордада ветеринарлық бөлім ашып, мал ауруыларына қарсы екпе жасатуы, 1841 жылы Орда мен Черный Яр аралығына пошта-телеграф жүйесін орнатуы, 1832 жылы Нарын құмында орман отырғызып, Нарын қарағайының дүниеге келуі, 1826 жылдан бастап қол астындағы халық денсаулығы үшін шешекке қарсы екпелер жасатуы Ішкі Орда халқы өміріндегі маңызды жетістіктердің бірі екендігі даусыз.

1823 жылыдан билік хан тағының заңды мұрагері Жәңгірдің қолына көшеді. 1823 жылы 22 маусымда орыс патшасы Жәңгірді Ішкі Орданың ханы деп тану туралы грамотаға қол қойды. Ол 1824 жылы 24 маусымда Оралда ертедегі рәсім сақтала отырып, патшылыө үкімет органдарының бақылауымен хан болып жарияланды. Жәңгірді хан тағына отырғызу салтанатында 48 дүркін зеңбіректен оқ атылып, Орал даласы дүр сілкінді. Салтанатқа қатысқан қазақ зиялылары да сый-құрметтен құр алақан қалмады. Жәңгіре 20 сәйгүлік тарту етіліп, бірнеше ордендермен марапатталды. Сондай-ақ "Қазақтың тұңғыш генералы" атағына көтерді.

Осы жерде "Ресей не себепті Жәңгірді осынша көтермеледі?" деген заңды сұрақ туады. Әр нәрсенің әділдігі керек патша үкіметі Жәңгірге, оның балаларына да орысша білім, тәрбие беріп, көп үміт артты. Қазақ даласын отарлауда жан-жақты білімді, ақылды, мәдениетті Жәңгір секілді тұлғаны өз қолында ұстаудың қаншалыұты пайдалы екенін патша да, генерал-губернатор да жақсы білетін. Сол себепті де олар Жәңгірді тақ-абыройдан кенде қалдырмады. Жасалған сый-құрметтің барлығы да отарлау саясатының мүддесі үшін жасалған айла екендігі белгілі. Осындай айла-тәсілдерді саналы түрде жүргізе отырып, ең алдымен Ішкі Орданы басқаруда отарлаушылар өз мүддесіне сәйкес хан кеңесшісі етіп Ресей сыртқы істер министрлігінің өкілі Г.С.Карелинді тағайындады. Ол Ішкі Орданың тыныс-тіршілігін күн сайын Орынбор шекаралық комиссиясына хабарлап отырды. Ақыры аяғы отарлау саясатының асқынғаны соншалық бұғандейінгі Ішкі Орда ханының басқан қадамын бақылап отырған Ресей сыртқы істер министрлігінің Азия департаменті, Ресей мүлік министрлігінен бастап, Астрахань, Орынбор генерал-губернаторлығы мен Орынбор шекаралық комиссиясы, Орал, Астрахань полкі мен қалмақ кордондарының үстінен енді Хан кеңсесі іс басқарушыснан бастап

Ішкі Ордада хандық ету барысында Орыс губернаторынан әкімшілік басқару әдістері бойынша алған дәрістері Жәңгірдің жүргізген саясатына үлкен ықпал етті. Хандықты басқару құрылымында ол бірқатар реформаларды жүзеге асырды.

Жәңгір хан билігі тұсында жүргізілген хандықты билеу жүйесіндегі реформа- хандық территориясы бойынша 12 әкімшілік аймаққа бөліп басқарылды. Әр аймақты сол жердің зиялы биі мен ру басшысы болған адам басқарған. Бірінші шақырысындағы болған билер (депутаттар): шеркештен — Мүпәт Айдаболұлы, ноғай-қазақтан — Шомбал Ниязұлы, байбақтыдан — Қонаш Сопақұлы, масқардан — Шора Кедейұлы, беріштен — Бәтке Құдайбергенұлы, алашадан — Алтай Досмұхамедұлы, жаппастан — Көшетұр Мапақұлы,…