Тіл мен жазу, ежелгі жазба ескерткіштері, 10 сынып

Тақырыбы: "Тіл мен жазу, ежелгі жазба ескерткіштері"

Түрі: Жаңа сабақ

Көрнекіліктер: Карта, таратпа материалдар

Барысы:

Ұйымдастыру кезеңі: Сәлемдесу, түгендеу, реттеу, сабаққа көңілдерін ауытқу, жаңа сабақ тақырыбын хабарлау, үй тапсырмасын тексеру, жаңа тақырып бойынша жұмыс жасау, сабақты қорытындылау, бағалау, үйге тапсырма беру

Үй тапсырмасын тексеру: "Қазақстан аумағындағы ислам дінінің таралуы"

№ 1-тапсырма: Сызбаны толтырыңдар

Қандай оқиғалар болды?

Қазақстан аумағындағы ислам діні

Исламдану үрдісі 8-9 ғғ жүрді

8ғ. Қарлұқтар ислам дінін қабылдады

10 ғ. ең алғашқылар болып қараханидтер ислам дінін мемлекеттік дін деп жариялады

Христиан церковтер мешіттерге айналды

ІХ-Х ғғ. 2-ші жартысынан бастап мұсылмандық жерлеу салттары үстем етті

№ 2-тапсырма: Бос торларды толтырыңдар

Ислам дінінің келуіне байланысты дүниетанымда болған өзгерістер

Мұсылмандық суниттік бағыттың таралуы

Мұсылмандық этика, мәдениеттің таралуы

Мұсылмандықтың жергілікті халықтың әдет-ғұрпына икемделіп, сіңісуі

Жаңа тақырып мазмұны:

Тіл мен жазу

Ежелгі жазба ескерткіштері

Мемлекеттердің дамуымен, экономиканың өркендеуіменен жазу өнерінің маңызы да жоғарлады. Түріктерде жазу өнерінің болғандығы туралы алғаш болып Византия тарихшысы Менандр Протектор дәлелдеген. Өзінің жазбаларында ол Император І Юстинианның түрік елшісі Манияхты қабылдағанын атап кетеді.

VІғ. 2-ші жартысынан түріктерде жазудың болғандығын қытай деректерінен де кездестіруге болады.

Солтүстік Монғолияның Орхон, Толы, Селенгі өзендері бойынан ежелгі түрік жазбалары барБілге-қаған, Күл-Тегін, Тоныкөк ескерткіштері табылған.

Ағаш таяқшаға ойылған руникалық жұмбақ жазбалары бар ежелгі түрік ескерткіштері 1932 ж. Жамбыл облысындағы Талас алқабынан да табылған. С.Е. Малов, А.Е.Щербак, Х.Н.Оркун таяқшалардағы жазуды түркі руникалық таңбаларымен ұқсастығын көрсетіп, көне түркі тілінде оқып көрді.

Есік жазба ескерткіші- сақ дәуірінен қалған жазба ескерткіш (бзд 4-5 ғғ.) Жұмбақ жазуы бар күміс тостаған табылған. Оның сырт жағында 26 руна тәріздес таңбалар ойылып жазылған.

Могоилян жазба ескерткіші- 7ғ. соңында Орхон өз бойында табылған көне түркі ескерткіші. Ескерткіш Құтлуғ қағанның баласы Могоиляннға арналған. Мәтінін жазған Иолығ тегін. Жызуда Могоилянның, Күлтегіннің, Тоныкөктің жорықтары баяндалған.

Мойынчур (Ұйғыр мем. ханы)ескерткіші- Орхон-Енесей көне жазуымен 759ж жазылған.1909 ж неміс ғалымы Г.И.Рамстедт тапқан.