Тіл және Алаш идеясы бойынша сабақ жоспары, 10-сынып

Сабақ жоспары

Сабақ : № 1-2

Мектеп: Қарағанды қ. ХББ НЗМ

Күні : 19-23.09.2022ж

Мұғалім:

Сынып: 10Т1

Қатысқан оқушылар саны: 24

Қатыспағандар:

Бөлім:

1-бөлім: Тіл және алаш идеясы

Сабақтың тақырыбы:

Тіл және ұлттық рух

Кеңес үкіметі кезіндегі және

қазіргі кезеңдегі (2000) қазақ тілінің жағдайы

Осы сабақ арқылы жүзеге асатын оқу мақсаттары:

№1-сабақ

О1. Перифраз түрінде берілген сұрақтар арқылы қажетті ақпаратты табу.

Т/А3. Тыңдалған мәтіннің мазмұнын түсіну, ақпараттың өзектілігін, шынайылығын зерттеп, қорытынды жасау.

№2-сабақ

О7. Әртүрлі ресурс көздерінен алынған ақпараттарды авторға сілтеме жасай отырып, жазба жұмыстарында орынды қолдану.

Сабақтың мақсаты

№1-сабақ

Перифраз түрінде берілген сұрақтар арқылы қажетті ақпаратты табу.

Тыңдалған мәтіннің мазмұнын түсіну, ақпараттың өзектілігін, шынайылығын зерттеп, қорытынды жасау.

№2-сабақ

Әртүрлі ресурс көздерінен алынған ақпараттарды авторға сілтеме жасай отырып, жазба жұмыстарында орынды қолдану.

Бағалау критерийлері

перифраз түрінде берілген сұрақтар арқылы қажетті ақпаратты табады;

тыңдалған мәтіннің мазмұнын түсінеді, ақпараттың өзектілігін, шынайылығын зерттеп, қорытынды жасайды;

әртүрлі ресурс көздерінен алынған ақпараттарды авторға сілтеме жасай отырып, жазба жұмыстарында орынды қолданады

Құндылықтарды игерту:

өзіне және айналадағы адамдарға құрмет;

ынтымақтастық;

жауапты азаматтық позиция;

отбасы мүшелеріне деген құрмет.

Аталған құндылықтар сабақ тақырыбы арқылы оқушылардың жеке және жұптаса отырып жұмыс жасаулары, сын тұрғысынан ойлай білу, ақпаратты өңдей білу дағдылары негізінде жүзеге асады.

Пәнаралық байланыс:

Тарих. География. Құқық пәндері.

АКТ-ны қолдану дағдылары:

Интерактивті тақта

Тілдік мақсаттар:

Пән лексикасы және терминология:

Лексика, синтаксис, тақырып, идея, көтерілген мәселе, автор үні, позициясы; тұрақты тіркестер; эмоционалды- экспрессивті сөздер.

Диалог және жазылым үшін қажетті сөз тіркестер:

Менің ойымша; пікіріме мынадай дәлелдер келтіремін; оның мынадай себептері бар; себебін былай түсіндіремін;

Осыған дейін меңгерілген білім

Оқушылар 9-сыныпта өткен тарауларды еске түсіре отырып, тақырыппен байланысты тарауларды анықтайды.

Жоспар

Жоспарланатын уақыт

Жоспар бойынша орындалуы тиіс іс-әрекеттер

Дереккөздер

Сабақтың басы

2 мин.

Қызығушылықты ояту

Оқушылар жұпта орындайды.

Тұрақты тіркестерді мағынасына сай сәйкестендір.

Тұрақты тіркестер

Бағдарсызық

Білдіретін мағынасы

Ақыл(ой) таразысына салды

ескермеу

Балақтағы бит басқа шапты

Өзімен өзі ойланып барып, шешім қабылдады

Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ

намысына шапты, сойылын соқты, жоғын жоқтады, шашбауын көтерді

Қайрауы жеткен

ойланды

Құрығы ұзын

болмашы жұрт қорлады

Құнт қылмау

бабына келген

Жыртысын жырту

салттан аттамау, сөз бостандығын ұстаным ету

Қабырғамен кеңесті

билігі күшті

Дескриптор:

Тұрақты тіркестердің кемінде бесеуін дұрыс сәйкестендіреді.

Дұрыс нұсқасымен тексер, 2 минут жатта. Жұбыңа жатқа айт. Өзіңді тексер.

Тұрақты тіркестер

Бағдарсызық

Білдіретін мағынасы

Ақыл(ой) таразысына салды

ойланды

Балақтағы бит басқа шапты

болмашы жұрт қорлады

Бас кеспек болса да, тіл кеспек жоқ

салттан аттамау, сөз бостандығын ұстаным ету

Қайрауы жеткен

бабына келген

Құрығы ұзын

билігі күшті

Құнт қылмау

ескермеу

Жыртысын жырту

намысына шапты, сойылын соқты, жоғын жоқтады, шашбауын көтерді

Қабырғамен кеңесті

Өзімен өзі ойланып барып, шешім қабылдады

суреттер

Сабақтың ортасы

38 мин

№1-сабақ

Ескерту: Оқушылар 2-сабақта орындайтын жазылым жұмысының тапсырмасымен танысып, жазатын тақырыптарын анықтап алады, оны сапалы жазу үшін төмендегі тапсырмаларды орындайды. Өздеріне қажетті ақпараттарды, фактілік деректерді түртіп алады.

Ұсынылған 3 тақырыптың ішінен біреуін таңдап, жазылым жұмысын орындаңыз.

«Тіл мәселесі мен сөз бостандығына қатысты Қазақстанда орын алған кейбір қайғылы жағдайлар мен келеңсіздіктердің себебі кезіндегі Алаш идеясының жүзеге аспауынан ба?» тақырыбында аргументативті эссе жазыңыз. (500 сөз) [25]

Жақында «Хабар» телеарнасында «Латын әліпбиіне көшу: Мәселе. Пікір. Ұсыныс» атты пікірталас өткізілді. «Латын әліпбиіне көшуге дайынбыз ба?» деген тақырыпта тілші маман мен тарихшы маманның арасындағы пікірталасты жазыңыз. (500 сөз) [25]

Ахмет Байтұрсынұлының 150 жылдығына орай «Ұлттық рухымызды асқақтатудағы Алаш идеясының маңызы» атты мектепішілік ғылыми-тәжірибелік конференцияда баяндама оқымақшысыз. Баяндамаңыздың мәтінін жазыңыз. (500 сөз) [25]

Жазылымалды тапсырма

1-тапсырма. Жұптық жұмыс.

Мәтінді оқып, перифраздалған сұрақтар құрастыр.

Жұпта сұрақтарға жауап бер.

Дескриптор:

Сұрақтар перифраз түрінде құрастырады.

Сұрақтарға дұрыс жауап береді.

Кеңестік дәуірдегі қазақ тілінің дағдарысы

ХХ ғ. 70-80-жылдары республиканың қоғамдық-саяси өмірінде де күрделі жағдай қалыптасты. КОКП-ның әлеуметтік-экономикалық саясаттағы қателері ұлттық қатынастарға да әсерін тигізбей қойған жоқ. Брежневтік басшылық бұл салаларды мүлтіксіз әрі ешқандай проблема жоқ деп санады. Ұлт мәселесін шешудегі табыстарды асыра бағалау кемелденген социализм концепциясынан туындады. Нақ осы кезеңде ұлт мәселесіндегі проблемалар шешілуінен гөрі шапшаңырақ қордаланды.

1922 ж. федералдық мемлекет ретінде құрылған КСРО іс жүзінде унитарлық мемлекетке айналып кетті. Оның құрамындағы Одақтас республикалардың құқықтары шектеліп, нақты егемендігі жоқ автономия ретінде дамыды. Ұлттардың өзін өзі билеуі іс жүзінде ұмыт болды. КСРО-дан еркін шығу құқы болғанымен, бірде-бір халық оны пайдалана алмады. Бұл жерде нақты өмір шындығы есепке алынбады, саяси демократияның бұрмаланғандығы салдарынан бұлайша ерік білдірудің өзі мүмкін емес еді.

Ұлттық проблеманың бәрін тек интернационалдық тәрбиені жақсарту арқылы ғана шешуге болады деп пайымдалды. Бұл бағыттағы тәрбие нақты өмірден алшақ жүргізілді, интернационализм идеяларын насихаттаумен шектелді. Осы мағынада алғанда интернационалдық тәрбие ұлттық саясаттың орнына жүрді немесе бүтіндей оны ауыстырды.

1970-80 жж. ұлттық салт-санадан гөрі кеңестік салт-сана көбірек дәріптелді. КСРО халықтары мен ұлттарының дамуындағы орыс мәдениетінің рөлін асыра бағалау етек алды. Шұғыл интернационалдандыру, ұлттық мүдделерді есепке алмай, күштеп қудалау әдістерімен біртұтас совет халқының қалыптастыруға тырысты.

Қазақстанда тіл саясатында да кемсітушілік орын алды. Орыс тілін республикада қазақтардың 60%-і меңгерді. Қазақ тілі тек тұрмыстық саламен шектеліп, іс жүргізуде, мемлекеттік, дипломатиялық, әскери өмірде, жоғары мектептерде қолданылмады. Кітаптың 95% орыс тілінде басылды, теледидар хабарларының 80% эфирге орыс тілінде шықты. Бұрынғы КСРО-дағы империялық тіл саясаты орыс тілін білмейтін адамдардың әлеуметтік өсу мүмкіндіктерін тарылтты.

Ұлт саясатындағы бұрмалаулар, саяси ахуалдың қаталдандырылуы, еркін ой-пікір айтуға өкіметтің төзбеушілігі, әсіресе, зиялылар арасында наразылық туғызды. Студенттер, шығармашылық және ғылыми интеллигенция республикадағы орыстандыру саясаты айыптады, қазақ тілінің жағдайына, республиканың егемендік құқының жоқтығына алаңдаушылық білдірілді. Алайда кеңес жүйесінің идеологиясы мен догмаларына сай келмеген әдебиет пен өнер шығармаларының авторлары қудалауға ұшырады.

Жаңа тіл саясаты.

Қытайдың атақты философы Конфуций айтқан екен: «Егер де маған ел басқару мүмкіндігі туса, ең алдымен сол елдің тіл мәселесін қолға алар едім. Себебі тіл бірлігі болмаса, пікір бірлігі болмайды және идеология дұрыс жүргізілмейді. Идеология дұрыс жүргізілмей, ортақ түсіністік таппаған елде бірлік болмайды. Сондықтан бәрінен де бұрын адамдар арасындағы бірлікті ұстап тұрған тіл мәселесі маңызды».

Тарихи әділеттілікті қалпына келтіру Қазақстандық мемлекеттіліктің құрылуы мемлекетке атауы берілген, көне де бай тіл – қазақ тіліне байланысты әділеттілікті қалпына келтіруді талап етеді.

Қазақ тілі – қазақ ұлтының мәдени тұтастығының басты қайнар көзі. Ғасырлар бойы солай болған, болашақта да солай бола береді.

1990-шы жылдардың бірінші жартысындағы қоғамдық пікірталастарда тіл мәселесі басты тақырыпқа айналды. КСРО-ның ұлттық тілдерді дамытуға көңіл бөлмегені өз алдына, тіпті оны жасанды түрде тежеп отырғаны белгілі. «Жаңа тарихи қауымдастық» ретінде кеңес халқы тіршіліктің барлық саласында орыс тілін пайдаланды. Тоталитарлық биліктің мұндай саясатының республикалар, әсіресе қала халқы үшін аянышты зардабы болды. Мәселен, бізде ана тілін білмейтін білімді қазақтардың тұтас буыны қалыптасты. Оның үстіне әлеуметтік-еңбек, мәдени және қоғамдық-саяси қолданыстан іс жүзінде шығарылып тасталған қазақ тілі жаңа лексикамен, ұғымдармен және мазмұндармен мүлде байытылмады, яғни дамымады. Сондықтан да объективті түрде туған тілді тірілту және өзінің жаңа мемлекеттік мәртебесіне орай жаппай қолданысқа енгізу үшін тек қана ізгі ниет аздық ететін.

Қазақ КСР-інің тәуелсіздігі туралы декларация, «Қазақстан Республикасының мемлекеттік тәуелсіздігі туралы» Конституциялық заң және 1993 жылғы Конституция жаңа тіл саясатының іргетасын қалады. Қазақ тілі мемлекеттік тіл болып танылды, орыс тіліне ұлтаралық қатынас тілі мәртебесі берілді.

Билік қазақ ұлтының ұлттық беделін нығайтуға, оның мәдениеті мен тілін дамытуға, әрі осы орайда республиканы мекендейтін басқа этностардың құқығын бұзбауға ниеттілігін білдірді. Сондықтан тілдік тұрғыдағы кемсітушіліктің кез келген формасына тыйым салынды. Қазақстандықтардың бәрі қатынас тілін, оқуды, тәрбиелеу мен шығармашылықты еркін таңдау құқығын алды. Әсіресе, егер ел…