Тілдесу және қарым-қатынаста сұрақ қоюдың маңызы

Тілдесу және қарым қатынас құруда сұрақ қоюдың маңызы

Жунусбекова У.Ж.

«66 жалпы білім беретін орта мектебі» КММ

Қарағанды қаласы

Дұрыс сұрақ қоя білу-ақылдың

немесе көрегендіктің маңызды және қажетті белгісі.

Сұрақ өз бетінше мағынасыз болып,

пайдасыз жауапты талап етіп тұрса,

ол адамды мағынасыз жауап беруге итермелеп,

оны сәтсіздікке ұшыратады...

И. Кант

Екі адамның тілдесуі барысында қажетті ақпаратты алу бірден іске аспай жататын жағдайлар бәрімізге мәлім және ондай жағдайлар жиі кездесіп жатады. Әсіресе мұндай жағдайларға мектеп қабырғасында куә боламыз. Мұғалім қойған сұрақты оқушы дұрыс түсінбей, оқушының берген жауабына мұғалім қанағаттанбай, бір-біріне ренжіп жататын жағдайлары аз емес. Сондықтан осындай жағдайларды болдырмас үшін түрлі тәсілдерді қолдануға тура келеді. Сол тәсілдердің бірі - сұрақ қою.

Жаңартылған білім беру мазмұны бойынша тілдесу мен қарым қатынас құруда сұрақ ерекше маңызды рөл атқарады. Себебі, сұрақ қоя отырып өзара ақпарат алмасамыз, өзімізге қажет қосымша мәлімет аламыз, алған ақпарат туралы пікір қалыптастырып, оған баға беруге тырысамыз, бақылаймыз, растаймыз немесе жоққа шығарамыз, белгілі бір затқа қызығушылық танытамыз. Бірақ осыған бірден қол жеткізе аламыз ба? Қажетті ақпаратқа оңайшылықпен ие боламыз ба? Ол неге байланысты болады? Әрине, оның бәрі сұрақ қою шеберлігіне тікелей байланысты. Сондықтан, дұрыс сұрақ қоя білу өте маңызды.

Сұрағын дұрыс қоя білген адам түрлі мақсаттарға жете алады: сұхбаттасын қызықтырып, өзіне қажетті ақпарат беретіндей деңгейге жеткізеді; сұхбаттасын белсендіріп, монологтан тиімді диалогқа ауысады; ақпарат алу үдерісін өзіне қажетті бағытқа бағдарлайды; тілдесу барысында басымдылыққа ие болады. Сұрақтар арқылы адам белгісіздікті айқындап, мәселенің шешімін ізденуге бел буады, яғни, дұрыс қойылған сұрақтар арқылы мұғалім оқушылардың ізденушілік қабілеттерінің дамуына ықпал етеді. Алисон Кинг айтқандай, «ойлай алатын адам сұрақ та қоя алады» [1,12-13б], демек, кейбір мұғалімдер оқушылардың қойған сұрақтары арқылы олардың ойлау қабілеттерінің деңгейін анықтай алады. Білім алу барысында оқушыларды сұрақ арқылы белсенді диалогке түсуге ынталандырып, коммуникативтік дағдыларын қалыптастыру, іздену арқылы кез келген мәселені шешу жолдарын табуға үйрету қажет. Ендеше тиімді, жақсы сұрақ қоя білу дағдыларын қалыптастыру бүгінгі мектеп үшін өзекті мәселенің бірі болып табылады.

Мұғалімдердің оқыту үдерісінде қолданған сұрақтар мен сұрақ қою дағдыларына байланысты өткізілген зерттеулер көрсеткендей, мұғалімдердің қоятын сұрақтарының кейбіреулері ғана оқушыларды ойлау мен сөйлеуге ынталандыратын «жоғары тәртіпті» сұрақ ретінде ұсынады. Д. Халперн өзінің «Психология критического мышления» (2000 ж) кітабында Тэд Рэгтің мыңдаған мұғалімдер сұрақтары талдауының келесі классификациясын ұсынды:

Басқарушылық сұрақтарды сабақ барысында қолданған (мысалы: кім барлық жұмысты аяқтады?) сұрақтардың 57% алса;

Білім мен түсіне білу қабілетін тексеретін сұрақтар (мысалы: жәндіктердің қанша аяғы бар?) 35% құрайды;

Оқушыларды сөйлеу мен ойлауға ынталандыратын сұрақтар (мысалы: өрмекші үй жануары бола ма?) барлық сұрақтардың ішінде тек 8% алып отырады.

Сонымен «сұрақ» дегеніміз не? Оны адам не үшін қолданады? Оқыту үдерісінде ол қаншалықты пайдалы? Сұрақты қалай қойған дұрыс?

Сұрақ- біліп-танудың бір тәсілі деуге болады, өйткені сұрақ қою арқылы біз бір-бірімізбен диалогқа түсеміз. Диалог «сұрақ-жауап» үлгісі бойынша іске асырылып, алынған ақпарат арқылы белгілі бір мәселені шешумен аяқталады.

Сынып ішінде қойылатын сұрақтарды екі үлкен санатқа бөлуге болады: оқушылардың білімдерін анықтауға бағытталған сұрақтар (демонстрациялық сұрақтар) және оқушылардың ойлау қабілеттерін айқындауға бағытталған сұрақтар (түсініктемелік сұрақтар) [2,7-8б].

Оқушылардың білімдерін анықтауға бағытталған сұрақтар қарастырған мәселеге қатысты оқушының негізгі білімдері мен түсініктерін анықтауға арналған. Бұл жағдайда оқушының жауабы мұғалімге алдын ала белгілі болып, оқушы осы сұраққа қатысты өз алған білімін көрсете алады, яғни, бұл санатқа «жабық» сұрақтар жатады. «Жабық сұрақтар «кім», «не», «қашан», «неше» деген сөздерден басталып, адамның нақты, қысқа бір жауап беруді талап етеді (... нені білдіреді?, ... қашан болды?, ... кімдер қатысты?). Бұл сұрақтар сонымен қатар жауап берушіден «иә» немесе «жоқ» деген жауап беруді көздейді: «Сен Астанадан ұшақпен келдің бе?», «Бір жылда неше мезгіл бар?».

Оқушылардың ойлау қабілеттерін айқындауға бағытталған оқушылардан жауап беру барысында өздерінің жеке пікірлері мен түсініктемелерін беруді талап етеді. Сондықтан бұл санатқа «ашық сұрақтар» жатады. «Ашық» сұраққа берілетін жауаптың саны белгісіз. Сонымен қатар бұл сұрақ жауап берушіден өз пікірі мен көзқарасын білдіргенін көздейді, адамнан түсініктеме беруді, ойлануды талап етеді. Бұл сұрақтар «неге», «қалай», «не үшін», «Сіз қалай ойлайсыз», «... туралы не ойлайсыз», «Егер солай болса, сіз не істер едіңіз?», «... неліктен солай болды деп ойлайсыз?» т.б.сөздерден басталады. Мысалы, «Сіздің пікіріңізше, ол кейіпкердің мінезі қандай? «Ол неге бұл әрекетке барды деп ойлайсыз?». Ашық сұрақтарды қолдану барысында оқушының жауабы мұғалімге алдын-ала белгілі болмауы мүмкін, бірақ бұл сұрақтың түрі оқушының болжам жасау, дәлелдеу мен талдау, жинақтау қабілеттерін дамыту үшін өте тиімді болады. Сонымен қатар оқушылармен жұмыс жасау кезінде қолдану мақсаты мен құрылымына қарай мұғалімдер сұрақтардың басқа да түрлерін қолданады.

Қарапайым сұрақтарға жауап беру кезінде оқушылар белгілі бір ақпаратты еске түсіреді, қайталайды, яғни, бұл сұрақтарды танысқан материалды қаншалықты меңгергенін, есте сақтағанын анықтау үшін қолданған тиімді. Сұрақтың бұл түрі дәстүрлі бақылау кезінде қолданылады: сынақ, тест, терминдік диктант т.б.

Альтернативті сұрақ – берілген екі салыстырманың тек біреуін нақтылауды ұсынатын сұрақ түрі. Бұл сұрақтың түрін қолданған кезде оқушыға дұрыс жауаптың бағыты ұсынылады, оқушы соның ішінен дұрысын таңдап алуы керек. Мысалы: «мына сөйлемдегі «ғасыр» сөзі бастауыш па, баяндауыш па?» немесе «адамның дене мүшесіндегі асқазан қорыту қызметін бе, әлде тазарту қызыметін атқара ма?».

Шығармашылық сұрақтар оқушыларды ерекше шешім білдіруге, болжам айтуға итермелейді, шығармашылық ойлау қабілеттерін дамытуға ықпал етеді. Басқа адамның кейпіне ене білу, мәселеге қатысты түрлі көзқарас білдіре алу, болжам жасауға…