Төкпе күй мен шертпе күйдің айырмашылығы мен ерекшелігі

Домбыра класының оқытушысы: Наурызбаева Қ.С.

МКҚК БҚО әкімдігі білім басқармасының Бөрлі ауданы білім беру бөлімінің«Балалар музыка мектебі»

БҚО. Ақсай қаласы

Шебер сыныптың тақырыбы:

"Төкпе күймен шертпе күйдің айырмашылығы мен ерекшеліктері"

1.Шебер сыныптың мақсаты: Төкпе күймен шертпе күйдің өзіне тән ерекшелігін түсіндіру, күй өнерін, оның ішінде төкпе, шертпе мектептерін жан жақты еркін, ізденіспен шебер ойнай білуге үйрету.

Білімділігі: Күй өнеріндегі оның ішінде төкпе, шертпе мектептерін жан -жақты еркін, ізденіспен шебер ойнай білуін қалыптастыру.

Дамытушылығы:Танымдық қызығушылығын, есту, есте сақтау қабілетін дамыту, әр мектептің ойнау әдісін жетілдіру.

Тәрбиелік: Төкпе шертпе күй өкілдерімен таныстыру, қазақ халқының өнері арқылы оқушының бойындағы туған еліне, жеріне деген сезімін ояту , ұлтжандылыққа тәрбиелеу, рухани жан дүниесін байыту.

2.Құрал жабдықтар: Слайд. Бейне таспа. Пайдаланған кітаптар мен басылымдар, басқа да күйлер ойналып жазылған үнтаспа.

3.Жоспар.

Жұмыс барысы

Презентация- Ұсыныс

Қорытынды

Жаңашылығы:

Қызығушылығын арттыру мақсатында әртүрлі әдіс- тәсілдерді қолданып, оқып іздендім. Шебер сынып барысында әр түрлі әдістерді қолданып өзім іштей қорытындыға келіп, есте сақтау, есту, ойлау қабілеттерін сонымен қатар техникасын арттыру үшін интернет, аудио-видео жабдықтарын пайдаланып төкпе күймен шертпе күйдің айырмашылығын түсіндіремін.

4.Кіріспе

Сәлеметсіздерме құрметті әріптестер!

Қош келдіңіздер!

Қазақ халқының аспаптық музыкасы, соның ішінде домбыраға арналған күйлер ең жоғары кәсіби өнеріміздің бірі. Күйлер орындаушылық дәстүрі бойынша екі үлкен мектепке бөлінеді:төкпе күй және шертпе болып. Домбыра өнерінде төкпе күй дәстүрі Батыс Қазакстанда жақсы дамыған. Шығыс Қазақстанда Шертпе дәстүрі Арқа яғни Қарағанды обылысынан бері қарай Семей обылысында жақсы дамыған.

Осы жақта шертпе дәстүрі қалыптасса, сол екі мектептің айырмашылығы қағыс түрлерінде.

Батысқа тән күйлер оң қолдың сермей соғуымен орындалып, «қара қағыс», «ілме қағыс», «бөгеме қағыс» т.б. болып сан түрге бөлінсе, ал Шығыс Қазақстандық шертпе дәстүрінің ерекшеліктерінде күйлердің ән тектес әуенді, сазы мен жұмсақ нәзік үнді болып келуін саусақ басымен шертіп тарту әдістерін жатқызуға болады.

Қағыс көрсету

Қағыс түрлері:

- «Тентек қағыс» – Құрманғазы дәстүріндегі кейін Дина дамытқан кең шеңберлі қағыс;

- «Төре қағыс» – Төре күйлеріндегі ішектің екі жағынан аса алыс кетпейтін қағыс;

- «Сүйретпе қағыс» – Абылдан келе жатқан бұл қағыс күйлердің динамикалық жақтарын аса жандандырады. Әсіресе ол шартты бөлуден жұпты бөлінген дыбыстарға ауысқанда, соңғылардың үлкен айырмасын көрсетеді;

- «Шұбыртпа қағыс» – бес саусақты кезегімен жоғарылы-төмен сілтеген қағыс;

- «Сипай қағыс» – саусақтың ұшымен сипай өтетін қағыс.

Соның арқасында, қазіргі күйлер өмірдің тар жол бұралаңдарынан өтіп, біздің заманның айғағы болып отыр. Төкпе күйдің сол қолдың демалыссыз қозғалуына байланысты домбыраның мойыны жіңішке болған. Шертпе күй жүмсақ екі ішекті саусақпен кезек теріп ойнау арқылы жүреді. Сол себепті де күй әсем де, қоңыр жэне дыбыстың тербелісі мол болу үшін домбыра мойыны жалпақ болған.

Жұмыс барысы:

Құрманғазы «Адай»

Ұлы күйші, дарынды композитор Құрманғазы атырау облысы, Теңіз ауданы, Жиделі деген жерде 1816-18 жылдар шамасында дүниеге келген.Құрманғазының казіргі таңда көптеген күйлері бар. Мысалға: Адай, Сарыарқа, Кісен ашқан, Түрмеден қашқан, Төремұрат, Балбырауын т.б.

Соның ішінде «Адай» күйіне тоқталсам,

«Адай» – күй. Күй халықтың еркіндік жолындағы ерлік күреске толы ой-идеясының екпінді түрінде құрылып, бұрынғы ел батырларының намысын шыңдап, жігерін қайрайтын ұрандату күйлерінің бірі. Осы күй қазіргі…