Троп түрлері слайд

Көркемдегіш құралдардың қызметі

Семей 202 3 жыл

Тіл – көркемдік шеберліктің қайнар көзі , мөлдір бастауы . Қаламгерлердің тілдік-стильдік ізденістері , сөздік қоры , сөйлем құрауы , ұлттық бояуы қанық , тіл байлығын таңдай , талғай білуі сияқты қаламгерлік ерекшеліктеріне тоқталу басымырақ көзделіп келеді

Теңеу

Қайыңдар күмістің сом бақанындай ,

Жиі терек әскердің қатарындай ,

Бұтақтар жапырағы сылдыраған .

Өзбектің батсайы шапанындай . (С. Мұқанов ).

Шұғыла шалған кешкі бұлттай ,

Толқын шашта оттар ойнап ,

Өрт топанын кешіп , Нұхтай

Жалғыз өзі тұрды бойлап :

Тұрды ұқсап , тұрды кейде

От ұстаған Прометейге .

( Қ.Аманжолов )

Шаншылып Алатаудың ұршығындай , Шабыттың шырқап биік ыршуындай , Шолып тұр шартарапты Абай шыңы , Шытырман , жакпар-жақпар жыр шыңындай .

( Ж.Молдағалиев )

Шілдеде қандай момақан ,

Бірнеше жұмсақ алақан .

Толқының майда мақпалдай .

Көтеріп бара жатқандай .

( Ғ.Қайырбеков )

З.Қабдолов “Сөз өнері”

Әдеби тілге үстеме мағына беріп , оның көркіне көрік қосатын , сор арқылы әдеби шығарманың мазмұнын құнарландырып , пішінін ажарландыратын көркемдеу құралдарының бірі

От орнындай тұяқтым ,

Омыртқаң бар отаудай .

Жауырыныңа қарасам :

Сыпыра шапқан тақтадай .

Құйрығыңа болайын :

Қынаптан шыққан қанжардай !

Жалыңа сенің болайын :

Күлтеленген жібектей !

Шықшытыңа болайын:

Оралып жатқан түбектей!

Құлағыңа болайын:

Көлге біткен құрақтай!

Қабағыңа болайын:

Қара албасты қабақтай!

Сағағыңа болайын:

Піскен алма сабақтай!

Екі көзіңе болайын:

Қорқыт жаққан шырақтай!

Теңеулер неше түрлі ескі өлеңдерде келеді . Ер Тарғынның Тарланына айтқан сөзінің ішінде мынадай теңеулер бар :

Теңеулер 2 түрлі болады :

Әншейін теңеу

Әдейі теңеу

Эпитет - заттың , құбылыстың , айрықша сипатын , сапасын анықтайтын суретті сөз . Эпитетсіз тіпті айтарыңды анықтау , суреттеп отырған нәрсеңді нақтылау қиын . Эпитет жайлы сөз болғанда әрқашан үлгі ретінде Абайдың :

Сұр бұлт түсі суық қаптайды аспан ,

Күз болып , дымқыл тұман жерді басқан ,- деген жолдарын

немесе Асқар Тоқмағамбетовтің

Жұп-жұмыр жұмысшының білегі бар ,

Тап-таза таптық ойы , тілегі бар ,

Қып-қызыл Ленин туы бір қолында ,

Бір қолда балға , орақ , күрегі бар, -деген шумағын желдірте жөнелеміз .

Эпитет (айқындау)

З.Қабдолов “Сөз өнері”

Эпитеттің барлық түрі халық ауыз әдебиетінде . Ұлы Абай , сондай-ақ әр қоғам , әр дәуір суреткерлер шығармаларында көптеп кездеседі . Эпитет – заттық құбылыстың айрықша сипатын , сапасын анықтайтын сұлу суретті сөз . Эпитет – көркем әдебиеттің көркемдегіш амал-тәсілі . Эпитетсіз көркем шығарма болмайды , болуы да мүмкін емес . Эпитеттегі әр суреткер тыңнан тауып , жаңадан өрнектеуі , бұрынғыны қайталай бермей өзінше эпитет әлеміне бет бұруы керек .

А.Байтұрсынов өзінің «Әдебиет танытқыш» атты еңбегінде: «Бір нәрсені көптеп айырып, көзге көбірек түсіретін етіп айтқымыз келгенде ол нәрсенің атына айқын көрсететіндей сөз қосып айтамыз, сондықтан айқындаудың өзге түрі көркейту деп айтылады»- деп эпитетке анықтама берген болатын

Жансыз нәрсені жанды нәрсенің күйіне түсіріп тұрпаттау кейіптеу деп айтылады . “ Қылышын сүйретіп қыс келеді ” дегенде , қиялыңа қылыш сүйреткен адамның суреті келіп түседі . Қыста қылыш та жоқ , қылыш сүйрететін күйі де жоқ . Жансыз қысты жанды адаиның күйіне түсіріп , адамның істейтін амалын телігендіктен қыс бізге адам сүгіретінде көрініп тұр .

Ақ киімді , денелі , ақ сақалды ,

Соқыр , мылқау , танымас тірі жанды .

Үсті-басы ақ қырау , түсі суық ,

Басқан жері сықырлап , келіп қалды .

Дем алысы - үскірік , аяз бен қар ,

Кәрі құдаң - қыс келіп , әлек салды .

( Абай Құнанбаев )

Кейіптеу

Метафора

Метафора ( грек metaphora – ауыстыру ) – троптың ( құбылтудың ) бір түрі . Құбылыстар мен заттардың ұқсастық белгілері негізінде астарлы мағынада қолданылуы .

Метафораның ең көп қолданылатын жері публицистикалық стиль , әсіресе , көркем әдебиет стилі . Сөздің метафоралық мағынасы шешендік сарындағы өсиет өлеңдерден , мақал-мәтелдерден , айтыс-жырларынан , қиссалардан , жұмбақ пен жаңылтпаштардан , ауыз әдебиетінің өзге де үлгілерінен кездеседі .

Мысалдар

Сөз бақпаған момын ағайынның бәрі де Қодарды қараламады ( М.Әуезов ). Өмір бойы кімге кездессе де ылғи тарқап кеткен базардың соңына ілінумен өткені ме ? Өткен соң базар , Қайтқан соң ажар ... Сен едің базарым ( Абай ). Балуан қолы Лениннің , Ұстады заман тұтқасын ( А.Сүлейменов ). Бұзау тіс қамшы құйрығын шаншып алып қайқайып барады ( Ғ.Мүсірепов ).

Осы үзіндідегі қараламады деген етістік метафоралық тәсілмен өзінің тікелей мағынасынан шығып , стильдік жаңа ұғымда жұмсалған .

Мысалдар

Даусы гүжілдеңкіреп шығатын , жарықшақ үнді Ділдә Әйгерімнің жүзінен көз алмады ( М.Әуезов ). Барлық жаңағы жас әйелдердің шыншыл сезгіш жүздерінде жағалай дуылдап шапшаң толқын , жеңіл қызғылт нұр жүгірді ( сонда ). Сол кеште үнсіз қоңыр тартып , жайлау-жайлауларына қайтысты .

Бұл мысалдардағы метафоралық сөз қолданыстар мыналар : жарықшақ ( үн ), жеңіл ( нұр ), қоңыр тартып .

Мысалдар

Бұл қағазда Ғайша жүрегінің қайғысы мен өз өмірінің өкінішті арманын түгендеп , тізіп жазып еді ( М.Әуезов ). Сондай кездің қарсаңында өз елінің ішімен қағаздасып жату лайық емес ( сонда ). Молдалар қызылды сезген қарақұстай жанталасып жүр ( М.Әуезов ). Ылғи қызыл бер деп , тағы керілмейді ( сонда ). Қызылы қырманымның мая , қырдай ( Керімбеков ).

Қағаз , қызыл метафоралары тура мағынада да , метафоралық мағынада да қолданылған .

Мысалдар

Аласы аз қара көзі нұр жайнайды ...

Бұл іске кім виноват

Я Семейдің қаласы ?

Я қазақтың аласы ?... ( Абай ).

Осындағы аласы сөзі екі түрлі мағынада : біріншіден , тура мағынада ( аласы аз көз ), екіншіден , метафора ретінде жұмсалып тұр . Ол көбінесе жалпы халықтық сипаттағы метафоралық мағынада ( ала ауыз , ала қол , мал аласы сыртында , адам аласы ішінде , алтау ала болса тәріздес тұрақты тіркестер құрамында ) жұмсалады .

Метонимия

Метонимия - өзара шектес заттар мен себептес құбылыстардың өзара байланысты ұғымдар мен шартты сөздердің бірінің орнына бірін қолдану

Метонимия ғылыми стиль мен ресми стильде қолданылмайды . Қолданылатын жері - көркем әдебиет стилі . Шығармада метонимияны қолдану үшін белгілі дәрежеде шеберлік қажет . Сол себепті кей жазушыда аз , кей жазушыда көбірек кездеседі .

Мысалдар

Теңіз қарнын семсердей тілгілеп жүргенжалғыз өзі ғана емес екенін көкқасқа енді абайлады . Теңіз астында найзағай көбейген , жарқылдау көбейген . ... Әрине , « Теңізастында ата балық көбейген . Сол ата балықтар барлық ана балықтарға ұлы жорықтың бет алысын , жөнін сілтейді . ( Ғ.Мүсірепов )

Жазушының мұндағы найзағай деп отырғаны - көкқасқа тәріздес ата балықтар . Әрине , “ Теңіз астында ата балықтар көбейген . Сол ата балықтар ана балықтарға ұлы жорықтың беталысын , жөнін сілтейді ” деп те жазуға болар еді . Бірақ мұның көркем экспрессивтік , эмоционалдық бояуы көмескі боларын ескерген жазушы соня алдын ала ескеріп , ата балық деудің орнына найзағай метонимиясын…