Туған жер – алтын бесік Қазақстан тарихынан мақала

Алматы облысы, Еңбекшіқазақ ауданы

«Т.Әубәкіров атындағы орта мектеп-мектепке

дейінгі шағын орталығымен»

коммуналдық мемлекеттік мекемесі

Жылқыбай Рима Тілеуханқызы

«Туған жер - алтын бесік»

Уа, дариға, алтын бесік – туған жер,

Қадіріңді келсем білмей кеше гөр.

Жата алмас ем топырағыңда тебіренбей,

Ақын болмай, тасың болсам мен егер.

Қ.Аманжолов.

Туған жер! Балалық шақтың куәсі болған тұғырлы өлке! Шуағын төккен күннің көзі, жапырақ бетіндегі таңғы шықтың бейнесі, жусан иісі аңқыған даланы басына көтере маңыраған қозы лақтың үні, сайраған құстардың әсем әуені туған жерге деген сағыныш пен сүйіспеншілікті арттыра түсетіні әрбір адамға аян.

Жерінде жеміс-жидек бітік өсіп, көк желегі жайқалмаса да, қу шөптің басы қылтимайтын туған топырағың бәрібір қасиетті, бәрібір өзге жер басқа мекенмен салыстыруға да келмейді. Туған жердің тау тасы, өзені мен көлі, оның астарында тұнып жатқан тарихы мен құпиясы, жетістігі әр адамның жүрегінің түбінде тұнып жатқан сағынышты салқын самал желімен желпіп тұратындай.Сырға толы тарихын зерттемеген ғалым, жырламаған ақын, туған жерінің атағын аспанға асқақтатпаған ұландары жоқ шығар.

Сүйем сені туған ел - атамекен,Абзал анам сенсің ғой құшағың кең.Жер мен көктің жаннаты бір өзіңсің,Сенен артық не табам, қайда кетем.–деген ұлы ақын Қасым Аманжолов туған жері Қарқаралының мерейін өсіріп, мәртебесін асқақтатты.

«Қазақстанның Швейцариясы»» деп аталған табиғаты тамаша , мерейі үстем тұрған Қарқаралы тауларының шың-құздары, асыл бабалардың өзіндей болып көрінеді. Жайқала өскен қарағайлары хош иісімен таудың бетін жапса, көгалды табиғатына ерекше сұлулық беретін Шайтан көл – табиғатты сүюші көпшілікке өзінің әсем сұлулығымен таныс болып кеткен. Шайтан көл жартастар мен жас қарағайлардың арасынан кенеттен көрінеді. Құзды тастар мен судың сары – жасыл түсі,желдің күшімен ырғалған қарағайдың ызыңы таулардың ортасында орналасқан Шайтан көлдің сыры мен құпиялығын арттырып осы көл туралы түрлі аңыздардың тууына әсер етеді.

Қарқаралының тағы бір қасиетті жері Астау көл- сұлу Қарқаралы тауындағы көрікті шағын туристік көліне айналған. Граниттен тұратын оңтүстік жағасы – биік тік жарлы, көлеңке түсіріп, суып буланудан сақтайды.

Жер ананың жылулығын сезгендей қасиетті Қарқаралының төсінде сүт қоректілердің 40 – қа тарта түрлері: бедерсіз бір түсті бұлан, елік, тиін,борсық,сілеусін, қасқыр,түлкі,қоян, қызыл кітапқа енгізілген арқар сияқты тағы да басқа жануарлар мекен етеді. Қарқаралының Тасбұлақ шатқалындағы әдемі көріністі жерінде табиғат музейі орналасқан. 80 гектарлық қоршаған алаңға: бұғы, қодас, кербұғы,бизон,пони және т.б. жабайы аңдардың түрлері мекен етеді.Құдіретті жердің көк аспанында құстардың – 114 түрі, тоқылдақ, құзғын, құр, бүркіт, сұңқар, үкі және басқа сирек кездесетін құстар сияқты қызыл кітапқа енгізілген.Сирек кездесетін өсімдіктердің – 66 түрі , орман тұқымдас: қарағай, көктерек, тал, арша, қайың, қарқаралы бөріқарақаты(барбарис), мүк сияқты өсімдіктер табиғаттың сәніне, халқының емдік шөптеріне айналған.

Қарқаралының солтүстігіне ала бір шақырымдай жерде қаланы орап жататын жыңғылда үлкен жаппа - Үлкен шатыр тасы өзінің құпиясын ішіне жасырғандай. Бұл тасты «Үлкен шатыр» немесе «Үлкен палатка » деп атайды.Бұл 8-10 метрлік тереңдікте тұратын құз жартас, ені 15-20 метр, биіктігі 8 метрге жетеді. Жаппа тастың астында ірі- ірі қойтастар бар. Бұл үңгірде жаңбырлы күндері немесе күннің ыстығынан 50 адамға дейін паналауға болады.Осы жерден қаланың көрінісі, оның көшелеріне дейін анық көрінеді. «Үлкен шатырдың» ең көңіл аударарлық бір көрінісі ондағы қалдырған жазулар. Олардың көпшілігі ХХ ғасырдың алғашқы жылдарында – ақ жазылған. «Үлкен шатырды» Қарқаралының «үй кітабы» деп тегін айтпайды.

Қарқаралының тамаша табиғатымен бірге жарыса біткен құпиясы тарихы да ерекше.

Атап айтса, ақын Абай Құнанбайұлының тұрған үйі, ел басқарған Құнанбай қажының мешіті, туған жері жырлап өткен Мәдидің зираты келер ұрпаққа тапсырған аманаты сияқты көзге оттай басылады.