Тұлғаның қылмыстық мінез-құлқы психологиясы

Түлғаның қылмыстық мінез-қүлқы қалыптасуының

психологиялық факторлары.

1. Жас өспірімдер мінез-қүлқының ерекшелігі.

2. Жас өспірімдердің мінез-қүлықтық стереотиптері.

3. Жас өспірімдердің делинквенттік мінез-қүлқы.

4. Қылмыстық мінез-қүлықтың психологиялық себептері.

5. Қылмыстық мінез-қүлықтың субъективті және объективті жағдайлары.

6. Қылмыстық мінез-қүлықтғы әлеуметтік-биологиялық факторлар бірлігі.

Кәмелетке толмағандар жасаған қылмыстық әрекеттердің басым көпшілігінің жастық мотивациялық ерекшелігі бар, бүл қүқық бүзушылықтар романтика, сотқарлық, өзін-өзі жұзеге асыру, көрсету мақсатында, авторитеттерге еліктеу салдарында жасалады.

Жас өспірімдердің басқа қылмыстарға үқсас кейбір әрекеттері сырттай үқсас болғанымен, өзінің субъективті жағы бойынша сотқарлық сипатында болып келеді.

Жас өспірімдердің қылмыстық әрекеттерін көбіне психологиялық өтпелі кезеңмен байланыстырады, түрақты адамгершілік позицияның болмауы, көптеген қүбылыстарды дүрыс тұсінбеу, топтық әсерлерге салыну, импульсивтілік т.б. бүл ерекшеліктерді тергеу, сот тәжірибесінде міндетті тұрде ескеген жөн.

Тағы бір ескерте кететін жәй қылмыскерлердің 60 % ең бірінші қылмыстық әрекетті осы жас өспірімдік кезеңде жасаған.

Кәмелетке толмағандар (жас өспірімдер) мінез-қүлқының ерекшелігі - өмірлік тәжірибесінің жетіспеуі, өзіне деген критиканың төмен болуы, өмірлік жағдайларды жан-жақты бағалау қабілетінің төмен болуы, жоғары эмоционалды қозғыштық, импульсивтілік. қозғалғыштық, вербалды белсенділік, иланғыштық, еліктегіштік, тәуелсіздік сезімінің жоғары болуы, өз ортасында билікке үмтылу, негативизм, қозу мен тежелудің тең болмауы.

Жас өспірім организмінің физиологиялық ерекшелігі жыныстық мәселелерге назар қоюшылықпен сипатталады.

Жағымды, қолайлы жағдайларда тәрбиелеу процесі жұргізілетін болса, бүл кемшіліктердің алдын алуға болады.

Қолайсыз әлеуметтік жағдайларда бүл ерекшеліктер жағымысз, теріс бағытта көрініс беруі мұмкін.

Адам өмірінде бірнеше өтпелі кезеңдер бар. Бірақ олардың ішіндегі ең кұрделісі 14-16 жас, бүл кезде түлға бала да емес және ұлкен де емес. Бүл кезең “әлеуметтік импритинг” кезеңі аса жоғары сезімталдық деп аталады.

Осы жас кезеңіне тән мінез-қүлық стереотиптері бар.

Жас өспірімдік кезеңіндегі мінез-қүлық стереотиптеріне қысқаша тоқталсақ:

1. Оппозиция реакциясы. Жас өспірім мінез-қүлқына және оның іс-әрекетіне деген жоғары талаптың, шектеудің болуы, ұлкендер тарапынан оларға деген назардың аз болуы себептерінен туындайды. Бүл реакциялар ішімдік ішу, ұйден кетіп қалу, кейде антиәлеуметтік әрекеттерде көрініс береді.

2. Еліктеу реакциясы. Белгілі бір адамға, образға еліктеу. Кейде ұлгі ретінде антиәлеуметтік түлға болуы мұмкін. қылмыстық романтизмді тарату, жариялау жас өспірім санасезіміне теріс, кері әсер беруі мұмкін. Өйткені осы кезеңде олар еліктегіш, иланғыш қасиеттерімен ерекшеленеді.

3. Теріс еліктеу реакциясы белгілі бір түлға мінез-қүлқына еліктеу (егер ол модель жағымсыз болса, онда реакция жағымды болады).

4. Компенсация реакциясы қандай да бір облыстағы сәтсіздік басқа облыстағы жетістікпен орны толады (сабағы нашар болғанымен, мінез-қүлқы “кұшті” болуы мұмкін).

5. Гиперкомпенсация реакциясы өзі ұшін кұрделі әрі қиын іс-әрекет

саласында жетістікке жетуге үмтылу. Егер бүл жолда сәтсәздік болып жатса осының салдарынан әртұрлі әрекеттерге баруы да мұмкін.

6. Эмансипация реакциясы ұлкендер қамқорынан, бақылауынан босауға

үмтылу. Бүл реакцияның кері жағы стандарттарды, қүныдықытарды, қүқық нормаларын мойындамау.

7. Топтасу реакциясы қүрбыларымен топтасу. Жас өспірімдер топтары

мақсаттарының ортақ болуымен, ортақ бағыттылықпен, территорияның ортақтығымен, белгілі бір территорияны басқару ұшін кұресу (аулада, өзінің көшесінде), қарапайым символикаларды қолданумен ерекшеленеді.

Жас өспірімдер топтарындағы жетекшілік әдетте стеникалық, белсенді, кұшті, агрессивті әрекеттерге дайын түлғаларға тән. Кейде жетекшілікті истероидты типтер алуы мұмкін.

8. Әуестену реакциясы жас өспірімдердің хоббиінде көрініс береді: поп-музыка, киім стилі, жеңіл ақпарат алуға үмтылу, азарт сезімімен байланысты әуестену; жалпы жетістікке, назарда болуға үмтылу (әнші, гитарист, чемпион т.б.); физикалық өзін-өзі жұзеге асырумен байланысты әуестенулер (мотоуикл, автомашиналар жұргізу)

Және сондықтан да жас өспірімнің қандай әлеуметтік ұлгілерді, нормаларды, кұтулерді үстануы олар ұшін маңызды. Олардың түлғасының қалыптасуына қоғам әсері зор. Сондықтан да жас өспірімнің тіршілік әрекетіне қоғамның терең көңіл бөлуі де осыдан. Және де бұкіл әлемде бүл маңызды әрі өзекті мәселелердің бірі. Олардың сабақ ұлгерімінің нашар болуы, жанүялық дау-дамайлар, жағымсыз жағдайлар, кері әсерлер бүның барлығы қоғам ұшін қауіпті, немесе басқаша айтсақ, жас өспірімді қылмыстық әрекеттерге итермелейді.

Бүл вакуум асоциальды көріністермен толуы ықтимал. қылмыстың алдын алудың негізгі формасы жас өспірімдер арасында бүл олардың тіршілік әрекетін қызықты ету, әрі әлеуметтік назарға алу.

Кейбір криминологтар дүрыс түжырымдамайды, өйткені олар бойынша жас өспірімдерде қызығулар қалыптаспаған. Керісінше олардың қызығуы қалыптасқан, бірақ әлеуметтік жағынан теріс қызығулар.

Делинквентті мінез-қүлық бүл маңызды емес қүқық бүзулардың, жазықтылықтың, теріс қылықтың жиынтығы (латын тілінен «Delіnguensң- жасайтын теріс қылық).

Бүл делинквентті мінез-қүлық тұрі педагогикалық назарда болмаған, отбасында тәрбиенің дүрыс болмауынан, мәдениетсіздіктен, психикалық ауытқулар: адекватты емес реакциялар, ригидтілікпен, аффектиті реакцияларға бейімділікпен ерекшеленеді.

Делинквентті мінез-қүлық отбасындағы тәрбиенің қолайсыз болынан, кейде шектен тыс қамқорлық салдарынан немесе, микроортаның жағымсыз әсерімен, кейде мүғалімдердің педагогикалық квалификациясының төмен болуынан бастау алуы мұмкін.

Делинквентті мінез-қүлықтың алғашқы көрінулері қүрбылармен себепсіз кешігулер, төбелестер, шағын бүзақылықтар, әлсіз қүрбыларынан ақшаларын тартып алу, оларды басқару, қорқыту, велосипедтерін, мотоциклдерін рүқсатсыз айдап кету т.б.

Дер кезінде тоқтатылмаған қылмыстық мінез-қүлық әрекеттері түрақты мінез-қүлық стереотиптеріне бекітіліп, асоциальдық мінез-қүлық стиліне және антиәлеуметтік мінез-қүлыққа айналады.

Кәмелетке толмаған қылмыскерлердің көп таралған категориясы бүл түрақты антиәлеуметтік мінез-қүлық стереотиптері қалыптаспаған және қоғамға қарсы бағыттылығы түрақсыз жас өспірімдер.

Кәмелетке толмаған қылмыскерлердің ұшінші тобын бөлуге болады: бүл жас өспірімдердің жалпы бағыттылығы түрақсыз, жағымды, жағымсыз әлеуметтік әсерлерге бейім, өзінің жеңіл ойлылығы салдарынан қылмыстық әрекеттер жамсайды.

Жас өспірімдерге жұргізген сүрақ-жауап нәтижесінде олардың 40 пайызында үят сезімін бастан кешірмеген, ал 60 пайызы оларды жазалағаннан кейін бүл сезімді бастан кешірген.

Қылмыстылық өткір антиәлеуметтік бағыттылығы бар, қүқық бүзулардың қауіпті тұрі. қылмыс бүл заңарқылы жазаланатын еріктік, саналы, қоғамдық жағынан қауіпті, қүқыққа қарсы келетін әрекет.

Әрбір қылмыс дара және көпфакторлы қүбылыс. қылмыстық мінез-қүлықтың теоретикалық пайда болуын қарау ұшін көп таралған қылмыстық мінез-қүлыққа талдау жұргізу керек.

Қылмыс жоспарланған және жоспарланбаған болуы мұмкін.

Антиәлеуметтік мінез-қүлық тек ақиқатқа деген саналы қатынавспен ғана негізделіп қоймай, сонымен бірге еліктеу, психикалық жүғу, илану, мінез-қүлық стереотиптермен де негізделуі мұмкін.

Стереотиптік қоғамға қарсы әрекеттер бүл антиәлеуметтікмағнасын толық тұсінбеген қауіпті “жартылай автоматтандырылған” әрекеттер. Бүл әрекеттер көп жағдайда импульсивті болып келеді.

Жас өспірімдер мен жастарда асоциалды мінез-қүлық стереотиптері еліктеу, психикалық жүғу, илану нәтижесінде қалыптасады. Кәмедлеттік жасқа толмаған жас өспірімдер жасаған қылмыстардың басым көпшілігі топтық сипат игереді. Мінез-қүлықта эмоционалды сфераның басымдылығымен жасалған қылмыстарда әрекеттер кездейсоқ, ойламаған жерден пайда болады және олар көбіне импульсивті сипатта болады.

Заң бүзушылықтардың басым көпшілігі олардың қиын, кұрделі жағдайлардан шешім таба алмауынан туындайды.

Қылмыстың субъективті себебі ретінде жеке адамның әлеуметтік позициясы, қүндылықтар, қызығулар, мотивтер жұйесі, әлеуметтену мен қүқықтық сана деңгейі, нүсқаулары мен мінез-қүлықтық стереотиптері болуы мұмкін.

Субъективті жағдайлар бүл жеке адамның демографиялық, этнографиялық және психодинамикалық ерекшеліктері мен уақытша психикалық кұйлері.

Заң бүзушылықтың объективті себебі ретінде әлеуметтік-экономикалық қатынастардағы қарама-қайшылықтар болуы мұмкін.

Заң бүзушылықтың объективті жағдайлар үйымдастырушылық, әкімшілік-басқару сипатындағы жетіспеушіліктер.

Заң бүзушылық жалпы алып қарастыратын болсақ, субъективті себептер мен объективті жағдайлардың жиынтығынан түрады.

Адамның биологиялық тұрдегі сапалары белгілі бір әлеуметтік жағдайларда оның психикалық сапаларының даму жағдайы болып табылады.

Адамның аномалды, бірақ патологиялық емес психикалық ерекшеліктері ол адамның қылмыстық әрекеті мен қабілетін бағалауда маңызды орын алады.

Бүл мәліметтің барлығы сол түлғаға комплексті психолого-психиатриялық сараптама, ал кейбір жағдайларда психолого-неврологиялық сараптама тағайындауы ұшін қажет.

Адам психикасының нормадан тыс кетуін білу ұшңн психикалық норма шектеулерін анықтар алған жөн.

Психикалық норма сипаттамаларына төмендегі мінез-қүлқы ерекшеліктерін жатқызуға болады: