Түркі халықтарының санау ерекшеліктері туралы мақала

Түркі халықтарының санау ерекшеліктері

Тіліміздегі сан,санақ , мөлшер жайлы ұғымды білдіретін сөздер бірнеше түрлі және олар құрамы жағынан да әр түрлі екендігін көрдік.Сөз таптарының ішіндегі бір – бірінен өзгеше қалыптасқан , көпшілігінде бір-бірінен алшақ, бір- біріне сай түспей жататын осы сан есімдер.

В.Пифагор негізін қалаған құпия ілім ғаламның бүкіл сырын сандардың үйлесімділігінен іздеген екен.Ол « бәрінен де дана – сан,екінші орында заттарға атау берген адам» деп сандардың бізге беймәлім қасиеттеріне қанық болған сияқты.

Түркі сандарының(1ден 10ға дейін) морфологиялық және фонетикалық айырмашылықтары бар.Кейбір сандар әртүрлі сандық жүйеден алынуы мүмкін деген пікірде болған ғалымдар оладың жасалуы кездейсоқ, әдет пен дәстүрге негізделуі мүмкін деген тұжырым айтқан.Сонымен қоса,сандардың шығу тегі мен жасалу жолы да анықталмағаны мойындалады.

Түркі халықтарының сан есімдерінің ортақ мағынасы мен бірдей сыртқы тұлғасы, олардың әртүрлі айтылуына қарамастан, бір ортадан тарағанын дәлелдейді.

Сан есімдер тұлға жағынан:негізгі,туынды,қосарлы болып үшке бөлінеді.

Сандардың айтылуындағы ерекшеліктер фонетикалық өзгерістердің салдарынан пайда болады деп тұжырымдауға болады.

Түркі тілдеріндегі сан есімдер о баста үнді,қытай тілдерінен ауысқан дейтін жорамал айқын тілдік зерттеуге құрылмай, өйткені ескі түркі тілдеріндегі сандар жүйесін білдіретін сөздер мен қазіргі сондай сөздерді салыстыра зерттеу олардың жат тілдік ортада емес, түркілік топырақта қалыптасқандығы дәлелдейді.

Санау жүйесі және сонымен тығыз байланысты болып келетін есептік сан есімдер тарихи тұрғыдан сан жайлы ұғымды білдіретін тағы басқа сөздердің алғашқы ізі тәрізді.Олай болатыны – қазіргі күрделі сандық ұғымдарды білдіретін сөздер мен сөз тіркестерінің барлығы сөздердің негізінде ғана пайда болғандар.