Тұрсынхан Айбергенов поэзиясының тілдік-танымдық сипаты

«Т.Айбергенов поэзиясының тілдік-танымдық сипаты»

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ.................................................................................... ..............................3

1. Т.АЙБЕРГЕНОВ ПОЭЗИЯСЫНЫҢ ЛИРИКАЛЫҚ СИПАТЫ 1.1 Тілдегі лириканың зерттелуі............................................................................8 1.2 Т.Айбергенов шығармашылығының зерттелу барысы.................................12 1.3 Т.Айбергенов поэтикасының лингвостилистикалық сипаты......................16 1.4 Т.Айбергенов лирикасындағы көркемдеуіш құралдардың қолданысы.......25

2. Т.АЙБЕРГЕНОВ ПОЭЗИЯСЫНЫҢ ТАНЫМДЫҚ СИПАТЫ 2.1 Т.Айбергенов лирикасының тілдік дүниетанымдық ерекшелігі.................38 2.2 Т.Айбергенов лирикасының концептілік өрісі..............................................42 2.3 Т.Айбергенов лирикасындағы сандық ұғымдардың танымдық сипаты......54 2.4 Т.Айбергенов лирикасындағы түр-түстердің танымдық мазмұны.............57

ҚОРЫТЫНДЫ......................................................................... .............................66

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ........................................................69

ҚОСЫМША.............................................................................. .............................71

КІРІСПЕ

Тақырыптың өзектілігі. Қазіргі таңда адамның білімге сұраныс қажеттілігі ғылым зерттелуінің кеңеюіне әкелді. Тіл – адам дүниетанымының басты тетігі. Тіл – адам санасында ғалам туралы түсінік тудыратын білім коды. Таным моделі арқылы шындықты игеруші сана қызметінің нәтижесінде танымдық көзқарас пайда болды. Бұл зерттеуде қарапайым фрагмент ретінде Т.Айбергенов лирикасын тілдік-танымдық тұрғыда саралау негізге алынды. Өйткені, ұлттық рухани болмысымен дараланған жеке тұлғаның тілдік танымында ойлау жүйесінің ғаламға қарым-қатынасы үлгілері жинақталған.

ХХІ ғасыр лингвистикасында тілді ұлттық таным коды тұрғысынан қарастыру белсенді түрде қолға алынуда. Адамзат қажеттілігінің білімге сұранысының дамуы зерттеу бағыттарының кеңеюіне алып келді. Әр ұлттың айналадағы дүниені танып-білуі, әлемді тану формасы, рухани құндылығы, барлық болмыс-бітімі сол этностың тілімен тығыз байланысты. Ұлттық дүниетанымы сол тілдің терең құрылымдарынан, терең лексикасынан, сөздік қорынан орын алатыны белгілі. Сондықтан тілді тек тілдік тұрғыдан ғана зерттемей, таным тұрғысынан кодтау, когнитивті лингвистика аясында қарастыру бүгінгі қазақ тіл біліміндегі жаңа бағыттардың бірі. Яғни, тілді теориялық-танымдық тұрғыда зерттеудің қажеттілігі туып отыр. Бұл процесс тіл мен адам санасын тұтастықта қарастыра келіп, тілдік білімнің күрделі құрылымын, болмысты танытушы жүйе ретінде сипатталады. Адамзат өзін қоршаған әлемдегі құбылыстарды, шындықты түйсініп қана қоймайды, ақпаратты

өзінше танып, қайта құруға талпыныс жасайды, қорытады, баға береді, тәжірибеде қолданады, екінші сөзбен айтқанда, тұтас көрініске ие болған ғаламның тілдік бейнесі жасалады. Бұдан дүниені танудың басты құралы – тіл деген формула шығатыны белгілі. Әр тілде өз болмысына тән әлемді құру болатыны сияқты жеке индивидтың де танымдық әлемі бар. Сонымен бірге, әр тіл ең алдымен өзіне қатысты ұлт әлемін сипаттайды.

Сонымен, когнитивтік парадигма жалпы және жеке ғылыми зерттеулердің тоғысына алып келеді. Атап айтар болсақ, адам әншейінде мән бере бермейтін, терең тілдік санада қалыптасқан сөйленіс құрылымдарын философиялық, логикалық, психологиялық, танымдық негіздерге сүйене отырып, санада абстракцияланған когнитивтык модель түріндегі тілдік көріністер мен элементтер зерделенеді. Қазіргі таңда тілдің табиғатын жан-жақты тануға арналған тіл біліміндегі зерттеу жұмыстары ұлттың ойлау жүйесіне тән ерекшеліктерімен және этностың өмір сүру болмысымен тығыз бірлікте алынып, когнитивтік тұрғыдан зерделеу бүгінгі күн тәртібінің көкейкесті мәселелерінің біріне айналды. Осымен байланысты Төлеген Айбергенов поэзиясының тілінде халықтың мәдени өмірі мен тарихы, мыңдаған жылдар бойы жинақтаған танымы мен білімінің көрінісі жатыр.

Т.Айбергенов поэтикасының тілдік табиғатын халқымыздың таным-түсінігімен байланыстыра қарастыру қазақ тіл білімінде ұлттық танымға негізделген жаңа үрдістегі зерттеудің мәнін ғылыми тұрғыдан байытады.

Қабылдау мен таным процесінде адам әр түрлі білім жүйелерінен алынған ақпараттарды біртұтас бірлік етіп жинақтайды. Тіл мен әлем арасындағы байланыс негізінде пайда болған танымға әр ғылым саласында түрлі тұжырым айтылғанмен, негізгі ой бәріне де ортақ. «Таным – философиялық ұғым. Таным теориясы – айналадағы қоршаған дүниенің адам санасында белсенді бейнелеуін, білімнің шындыққа қатынасын қоғамдық тәжірибе негізінде іске асатын таным үрдісінің заңдылықтарын, оның түрлерін, әдіс-тәсілдерін қарастыратын және зерттейтін ғылым саласы» [1]. Философиялық тұрғыда «таным деп – біз адамның жағалай ортаны зерттеудегі ерекше рухани іс әрекеті» деген анықтама берілген. Ғылымда танымға нақты ғылыми негізде тұрақталған анықтама берілмеген. «Өйткені таным өте күрделі үрдіс, оған адамның бүкіл жан дүниесі –түйсіктері, ақыл ойы, ырқы, сезім тебіреністері, ішкі көкей көзі (интуиция) – бәрі де өзара бір-

бірімен байланысты түрде қатысады. Шынайы таным үрдісінде оларды бір-бірінен ажырату мүмкін емес».

Танымдық үрдістер арқылы (қабылдау, түйсіну, ойлау, сөйлеу, қиял, елес, ес) адам өзін қоршаған әлем мен заттар, құбылыстар мен ұғымдардын өзіне тән белгілерімен қасиеттері жөнінде ой қортып, пікір болжам қалыптастыра алады. Зерттеуші Э.Оразалиева танымға мынадай анықтама береді: «Таным адамның ішкі мүмкіндіктерін әсер етуші күштермен байланыстыратын, оның қоршаған әлеммен болмысын сипаттауға мүмкіндік беретін және аралық қатынасты табиғи заңдылық ретінде немесе заттармен құбылыстардың өзара әсер етуінің салдары деп дәйектейтін маңызды ұғымдардың бірі болып табылады».

Т.Айбергенов позиясын тілдік-танымдық тұрғыда қарастырудағы басты мақсат – субъектінің ментальді қасиеттерін, ұлттық сипатын саралау, индивидуалды болмысына терең үңілу. Осы ретте когнитивті лингвистиканың басты ұғым категорияларына тоқталып өтсек.

Когнитивті лингвистиканың басты ұғым категориясы – «ғаламның тілдік бейнесі», «ғалам бейнесі», «ғалам моделі». «Ғалам бейнесі дегеніміз – адамды қоршаған объективтік шындық. Ол танымға тәуелсіз өмір сүреді. Ал табиғи тіл біздің ғалам туралы біліміміз – толық қамтып бейнелеген негізгі форма»,- дей келе «ғаламның тілдік бейнесіне бейнелер емес, бейнеленгендер енеді. Ол – субъективті тәжірибе негізі», - деп түсіндіреді. Е.М. Абақан әлемнің тілдік бейнесінің жасалуы жеке адамға немесе жалпы адамзатқа тән құбылыс деп түсіндіреді: «Оның когнитивтік сипаты (санаға қатысты), гносологиялық (танымдық) сипаты адам ойында пайда болады. Бірақ «әлемнің тілдік бейнесі» қоршаған ортаның тікелей, тура бейнесі бола алмайды екен. Себебі, болмыс пен тілдің арасынды адамның санасы тұрады».

Бұл ғылыми зерттеу жұмысында Төлеген Айбергенов лирикасын ең алдымен әдеби тұрғыдан саралап, бағамдап алмақпыз. Оның лирикасындағы өзіндік қолтаңбасын, дүниеге көзқарасын, әлем туралы пайымын сөзбен өруі т.б. ерекшеліктерін жан-жақты зерделеу басты міндет. Соның негізін басшылыққа ала отырып, тілдік-танымдық әлеміне терең бойлап, ғалам туралы түсінігінің лиризмдегі бейнесін өзіндік тұрғыдан талдау негізгі мәселе етіп алынды.

Алғашқы тарауда ақын шығармашылығының зерттелу барысы, өлеңдеріндегі лиризм, поэтикасындағы

лингвостилистикалық ерекшелігі, троптардың, өлең өлшемдерінің қолданысы сипатталады.

Ал екінші тарауда Төлеген Айбергенов лирикасы таным тұрғысынан қарастырылып, поэтикада қолданыс тапқан тілдік бірліктердің концептуалдық сипаты, сандық ұғымдардың лингвофилософиялық аспектідегі көрінісі, түр-түс атауларында жинақталған ғалам жөніндегі түсінік аясы кеңінен зерделенеді.

Тақырыптың зерттеліну деңгейі. Т.Айбергенов поэзиясының тілдік, көркемдік ерекшелігі ғалымдардың зерттеулерінен тыс қалған емес. Филология ғылымдарының кандидаты Р.Аяпбергенұлының «Төлеген Айбергеновтың ақындық мұрасы» монографиясы, С.Елубайдың «Мен марттағы найзағай күркірімін», Е.Ысмайловтың «Жүрегі толы сағыныш», М.Шахановтың «Оның тойы тарқамайды» атты мақалалары мен зерттеулері осының айғағы.

Ғылыми жобаның мақсаты. Т.Айбергенов поэзиясындағы тілдік бірліктердің тілдік, танымдық табиғатын ашу, ерекшеліктерін айқындау. Бұл мақсаттарды орындаудағы басты орындалатын міндеттер легі мыналар:

– тілдегі лирикалық зерттеулерге шолу жасау; – Т. Айбергенов лирикасының зерттелу жайына назар аудару;

– Ақын поэзиясының лингвостилистикалық сипатын анықтау;

– Т.Айбергенов лирикасының көркемдік мазмұнын талдау; – Т.Айбергенов лирикасының тілдік-дүниетанымдық ерекшелігін талдау;

поэзиясындағы сан ұғымдардың лингвотанымдық мәнін ашу;

– Ақын поэзиясындағы сандық ұғымдардың, түр-түс атауларының қолданылу барысындағы танымдық мазмұнын зерделеу.

Ғылыми жобаның ғылыми жаңалығы. Зерттеу жұмысында Т.Айбергенов поэзиясы тіліндегі бірліктер лирикалық, танымдық сипаты тұрғысынан зерттелініп, мына мәселелердің шешімін тапты:

– Т.Айбергенов шығармаларындағы тілдік бірліктердің танымдық мәні дәйектелді;

– ақын поэзиясына лингвостилистикалық талдау жасалынып, көркемдік мәні айқындалды;

– ақын поэзиясындағы сандардың танымдық сипаты анықталды;