Сәбит Мұқанов шығармаларындағы фразеологизмдер 11 сынып

С.МҰҚАНОВ ШЫҒАРМАЛАРЫНДАҒЫ ФРАЗЕОЛОГИЗМДЕРДІҢ ТАНЫМДЫҚ СИПАТЫ

Талдықорған қаласы №26 орта

мектептің қазақ тілі мен әдебиеті

пәнінің мұғалімі Жұмаділова А.Қ.

Тұрақты тіркестер тілдік қолданыста әр уақыттың салт-дәстүріне, әдет-ғұрыптарына, мәдениетіне, психологиясына, тарихына байланысты қалыптасып, тілдік қолданыста дамып өрбіген. Сондықтан да олар әр халықтың ерекшелігіне байланысты өсіп-өрбіп, сол халықтың ғасырлар бойы жинаған құндылығының бірі болып табылады. С.Мұқанов шығармаларында кездесетін тұрақты тіркестердің мән-мағынасы ұлттың ертеден бергі өмірін жан-жақты айқындауға, халықтың күнделікті өмір тіршілігі негізінде пайда болып қалыптасатындығына көзімізді жеткізеді.

Жалпы қазақ тілінде таң мезгілі атауларын жаңалықтың жаршысы ретінде қарастырып, жаңа өмірдің тууымен байланыстыру – қалыптасқан қазақи дәстүр. Оған С.Мұқановтың төл шығармаларындағы тұрақты сөз тіркестері де айқын, дәлел бола алады. Мысалы: «Тартып отырып, ұлы сәскеде жылқыға келдік» [1,39 б.] дегенде «сәске» күн ұясынан көтеріліп, қыза бастаған шақты айтады. Ерте сәске деген де бар. Бұдан кейінгі мезгіл ұлы сәске-қан сәске деп те, жалған түс деп те аталады. Еліміздің батыс аймағында тәуліктің осы мезгілін білдіретін сиыр түсі деген атау да қолданылған. Сөз тегін айтылмайды, сәскенің бұл мезгілі төрт түліктің бір түлігімен аталған? Неге? Себебі, «Кейбір түркі халықтары, мәселен, ұйғыр халқы тәулікті он екіге бөліп, әр үлесін чағ деп атаған. Чағтың ұзақтығы екі сағат болған. Ұйғырлар кешкі чағ, ут (сиыр) деп атаған екен» дейді С.Аманжолов [2, 34 б.].«Апырай,таң атпай, атын терлетіп жүрген бұл кім екен!» [1,85 б.] деген мысалда таң атпай тіркесі өте ерте, күн шығар мезгілді білдіреді. Адамның бұндай сәтте жол жүруінің өзі қазақ халқының наным-сеніміне байланысты болып келеді. Демек, ерте келудің өзі – бір хабардың, жаңалықтың белгісін танытады. Ол жақсы не жаман ырымның белгісі болы

Таң аппақ атқаннан кейін, уақыт мерзімі күннің қимыл-қозғалысы арқылы өлшенген. Мысалы, күн шығар алдында, күн шыға келгенде, күн арқан бойы көтерілгенде, күн найза бойы көтерілгенде, сәскеде, шабдар сәскеде, сәске түсте, күн еңкейгенде, күн ұясына кіргенде (отырғанда), күн батқанда т.б.

Халық санасында Күн аспан денесі ретінде түс кезінде өзінің шарықтау шегіне жетіп, көктің ең жоғарғы нүктесіне шығады. Ал, шындығында Күн өзінің үйреншікті орбитасында өз қозғалысын жасаумен болады. «Өмір мектебі» романында күн мезгіліне байланысты атаулар да молынан кездеседі. Мысалы: «ИКП-да күн сайын ертемен және тал түс кезінде екі рет өтетін дене шынықтыруға бармауға болмайды» [3, 452 б.], «Олар үздіксіз қызмет атқарып, балқыңған темірді кезекпен ақтарудан күн тәулігінде тынбайды» деген сөйлемдердегі тұрақты тіркестерде күн сайын - әр күні, күнде, күнбе-күн;тал түс– күннің орта мезгілі деген мағынада жұмсалған. Біздің ата-бабаларымыз жаз жайлауда, күз күзеуде, қыс қыстауда өмір сүріп жүрген кезеңінде уақытты сағатпен өлшеуге әлі үйренбеген болатын. Таңның атысы мен күннің батысын, күнге қарап уақытты болжаған. Күн дәл ортада тұрса сағат бір кезін білдіреді, күн ортадан ауса түстен кейінгі үш-төрт мезгілі деп айқындаған болатын. Әрине, бұл қазақ халқының дүниетанымына тән нәрселер болғандықтан, жазушы да өз шығармаларына арқау етуді жөн көрген.

Қазақ халқы төрт түлік малды оның «иесі», «киесі» бар деп нанып, оларға жалбарынатын, киелі ақ нар, киелі ақ боз айғыр, киелі көк бұқа, киелі көк қошқар деп ат қою салты болған. Төрт түліктің ішінде түйе малын байлық ретінде де, көлік ретінде де, азық ретінде де қатты қастерлеген. Осы малдың сақтаушы иесін «Ойсылқара» деп атаған. Мәселен, Сол күннен бастап Итбай ауылында ақ түйенің қарны жарылды[1, 97 б.]. Осы «ақ түйенің қарны жарылды» деген тұрақты тіркесі «қарық болып қалды» мағынасында қолданылған. Ол дегеніміз, молшылықтың, берекенің, ырыздықтың белгісін, нышанын көрсетеді. Халық даналары: «жаман сиыр өрешіл» деп, «құдай сүзеген сиырға мүйіз бермейді» деген, «сиыр сипағанды білмейді» деп, сиыр мінез-теріс, шадыр мінезді кісілерді осылай атаған екен. Мысалы: «Жүр, анда! Сиырдың бүйрегіндей бытырауға айналған екенбіз, тек арты қайырлы болсын» [1,109 б.] деген тіркесте, «сиырдың бүйрегіндей бытырады» бұл – бет-бетіне, жан-жаққа тарап кетті, бірліксіз бір тірлікті көрсететін мағынада жұмсалған. «Бәрі де сау сиырдың боғы емес, үшеуі де бірдей. Бәрінің де ұрлығы бірдей» деген сөйлемдегі «сау сиырдың боғы емес» тұрақты тіркесі бір бәлесі, сұмдығы бар деген мағына беріп тұр. Демек, тө

Қазақ халқының этностық таным-түсінігінде ерекше көрініс беретін өлшемдік жүйелердің бірі – қашықтықты білдіретін өлшемдер. Бұл көбінесе арақашықтық деп аталады. Арақашықтық өлшемдерін білдіретін тіл бірліктері метрологиялық лексиканың құрамдас бөлігі бола отырып, негізінен төрт-түлік мал, көші-қон, мекенжай сияқты этностың мәдени өмірімен бейнелейтін ұлттық…