Ұлттық сана мен халық педагогикасының негіздері

Астана қаласы «Ы.Алтынсарин атындағы

№83 мектеп-гимназиясы»

тарих пәні мұғалімі: Ешенхан Б

Ұлттық сана – ұлы ұстаз халық психологиясы мен педогогикасының негіздері

Алдымен бүгінгі таңдағы «халық педагогикасының» немесе «ұлттық тәрбиенің» жай-күйі қалай еді дейтін заңды сұрақ туындайды. Бұл сауалға жауап беру үшін, бүкіл Кеңес педагогикасы бағдар етіп ұстаған Г.Н.Волковтың “Этнопедагогика” атты ғылыми еңбегіндегі тұжырымға еріксіз тоқталуға тура келеді. Оның пікірі бойынша: “...Халық педагогикасы - ғылым емес, тек ғылыми педагогикаға шикізат, материал, өмірлік фактілер ғана бере алады. Оның біртұтас жүйесінің жоқтығын былай қойғанда, алымды идеяларды жетілдіріп отыратын қорытынды теорияларының болуы да мүмкін емес...” - деп тұжырымдайды.

Міне, бұдан халық педагогикасының ғылыми жүйеленбегендігін былай қойғанда, тіпті оның мазмұны мен мәніне, болысы мен негізіне ешуақытта да көңіл бөлінбегендігі анық байқалып тұр. Ендеше халық педагогикасының осыншама өгейлікке ұшырауының себебі не? Оның басты себебі, халық педагогикасы ғылыми пән ретінде танылмады. Ал,ол империялық саясаттың тікелей әсері еді. Мәселен, көне грек мәдениетінің соңғы екі ғасыры мен біздің эрамыздың сегіз ғасырын қамтитын Рим империясының әсерімен Еуропа елдерінің халық педагогикасы ғылыми жүйеленбей, оның орнына “классикалық педагогика” дейтін жасандылық дүниеге келді. Екінші, өзімізге тікелей қатысы бар орыс империясының әсерінен оның қоластында бодандықта болған жүздеген халықтың Ұлттық тәлім-тәрбиелері ғылыми дамудан мақұрым қалды. Сондықтан да ғылыми педагогика делінетін жасандылық қолдан жасалып, Адам баласы ең әуелі биологиялық индивид, сонан кейін ғана қоғамдық тұлғаға ауысатындығын даралауға рұқсат етілмеді. Себебі, генетика ғылымдарының заңдылықтары империялық саясатқа қайшы келетін еді. Жалпы, Империя атаулы бағынышты елдерінің ұлттық тарихын да, халықтық педагогикасын да... табанының астына салып, оның бой көтеруін ешуақытта қаламады. Өйтке

Ендеше, уақыт талабы мен жаппай қаулап өмірге ене бастаған халық педагогикасын ғылыми түрде дамыту, оның қадау-қадау негіздерін айқындау қажет. Сол арқылы оның теориясын жасау, ғылыми байыптау, жинау, ғылыми жүйелеу де кезек күтіп тұрған жұмыс екені белгілі. Ең бастысы мәселенің негіздерін айқындау арқылы методологиясын да өзгерту қажет. Осылайша, ұлы педагог К.Д.Ушинскийдің:“Халық педагогикасы жоқ жерде, педагогика ғылымы да жоқ, педагог та жоқ”, - деген тұжырымын есте ұстаған жөн.

Халық педагогикасының бастауы

Шын мәнінде адам ғұмыры бір-бірінің міндеттері екіншісіне жүктелмейтін физиологиялық кезеңдердің тізбегінен тұратындығы анық. Ол кезеңдерді шартты түрде:

1.Отбасын құруға дайындық және ұрық тазалығы;

2.Ана құрсағындағы тоғыз ай...

3.Нәресте кезеңі;

4.Балбөбек кезеңі;

5.Сәбилік кезең;

6.Балиғат кезеңі;

7.Кәмелеттік кезең, - деп міндетті түрде бөле-жара қарастырмаса болмайды. Өйткені, әр кезеңнің өзіне ғана тән заңдылықтары бар. Бұл заңдылықтар ешуақытта басқа кезеңдерге ауыспайды да және екінші бір кезеңге жарамайды да?! Міне, адам тәрбиесінің биологиялық индивид ретіндегі құдіреті күшті тылсым жұмбағы да оның өзіне тән сипатында жатыр.

Отбасын құруға дайындық немесе халық педагогикасының І-ші негізі

Отбасын құруға дайындық кезеңінде екі жастың өздері, сондай-ақ, олардың туыс-туғандары мен ата-аналары үш түрлі мәселеге ерекше көңіл бөлулері қажет.

1.Ата-баба дәстүрлерін қадағалау арқылы халқымыздың генофонын көздің қарашығындай сақтау. Қандай да ағаттықтармен бұзып алмаудың қамы.

2.Отбасын құруға саналы түрде дайындалу арқылы ұрық тазалығын сақтау. Өйткені, ұрығында уланып туған ұрпақты түзеп алудың мүмкіншілігі жоқ. Оны адам түгіл, құдайдың өзі де жөндей алмайды.

3.Ата-ана мен бала арасындағы сыйластық.

Міне, осы үш мәселені қазіргі уақыт жағдайларымен салыстыра отырып талдау жасап көрейік. Бірінші мәселені яғни, ата-баба дәстүрлерін қадағалау арқылы халқымыздың генофонын сақтаудың жай-күйі “қызыл империяның” саясатымен шын мәнінде құрдымға құлдырап бара жатқан еді. Дәстүр атаулының ішіндегі ең ұлттық ерекшелігі бар құндысы болып табылатын “...Жеті атаға дейін қыз алыспау...” өз мәнінен айырыла бастаған болатын. Қазір халық бұл дәстүрді сонау әл-Фараби мен Қорқыт замандарынан, яғни, ІХ-Х ғасырлардан қалыптастырғандығы белгілі. Халқымыздың бұл дәстүрді ұстанғанына мінеки, он екі ғасырдай уақыт өткен екен. Сонда, бұл дәстүрдің құндылығы неде? Бұл сауалға жауап бергенде, ең әуелі салыстырмалы түрде XIX ғасырдың бастапқы кезінде ашылған бүкіл адамзат қауымының үлкен жаңалығы деп есептелінетін “Дарвинизм” ілімін еске алуға тура келеді. Оның ашқан “... табиғи сұрыптау...” атты жаңалығы, осынау халқымыздың “ ...жеті атаға дейін қыз алыспау...” дәстүрі мен тікелей сабақтасып жатқандығын ашып айтқан жөн. Оның үстіне басқа жер бетінде тұратын халықтарда мұндай дәстүрдің аса сирек кездесетіндігін айтпағанның өзінде, тіпті бір туыстас Түркі халықтары да “...жеті атаға дейін қыз алыспау...” дә

Міне, халқымыздың көптеген қасиеттерінің ішіндегі ең ұлағаттысының бірі осы. Оның мәнін ұқпағандықтан өзінің ұлттық тарихы мен халықтық педагогикасынан айырыла бастаған жұртымыз, бірте-бірте мәңгүрттену жолына ауысқандығын қадап айтқан жөн. Ана тілін білмейтін жұртымыздың 40 пайызы, сөз жоқ, “...жеті атаға дейін қыз алыспау...” дәстүрін олар не қажетіне жаратпақ. Тек ерекше атап айтуға тұрарлық жағдай, кең байтақ өлкеміздің шығысы мен батысы, түстігі мен терістігінің жіті араласуынан біздің халқымыз аса бір қолайлы жағдайда отыр. Егер осыны саналы түрде дамытып, “қыз алып, қыз берісуді” осындай кең өріске шығарсақ, онда жұртымыз бұрын- соңды көрмеген жаңғырудың құдіретін сезінеді. Халқымыздың генофоны мүлдем жаңғырудың жаңа биіктігіне көтерілер еді...

Екінші үлкен мәселе, яғни, отбасын құруға дайындық немесе ұрық тазалығын сақтау - аса қиын күйге душар болып отыр. Бұл халқымыздың дәл осы мәселені тереңдей түсініп мән бермеуінің салдарынан у ішкендей болып отырғанын батыл түрде айтуымыз қажет. Олар бүгінгі таңда отбасын құруға дайындық дегенде, тек материалдық жақтарын ескереді. Той жасарда арақ- шарап, ішімдіктің мол болуын қарастырады. Отбасын құру қуанышына жиналған жұрт есінен танғанша арақ-шарап ішуді қызық көреді. Бұл сәтте үй болғалы тұрған екі жас та құр алақан қалмайды. Олар да ішеді.

Той тарқағаннан кейін арақ ішкен екі жасты күтіп тұрған ақ төсектен уланған ұрпақ туады. Өйткені, күллі наркотикалық заттардың, соның ішіндегі арақ-шараптың адам ағзасындағы бірден барып уландыратын мүшелері ми қабаттары мен ұрық бездері екендігі ғылыми түрде дәлелденген нәрсе. Адам ағзасына түскен арақтың 100 грамы ағзадан 7 күнде еркектің бойынан, 28 күнде әйелдің ағзасынан әрең шығып тазарады екен. Ал ЗАГС-ке тіркелгеннен кейінгі ай бойы ішілетін ішімдіктің зияндылығын немен салыстыруға болар екен? Ендеше ертеңгі өмірге келетін ибасыз қыздар, қатыгез ұлдардың көбеюіне кім кінәлі болады?!

Біздің ойымызша, келер ұрпақ алдында қауым болып қателесіп жүргендігімізді дер кезінде, уақыт өткізбей мойындағанымыз жөн. Өйткені, тіршілік заңы өте қатал. Оны нәпсісіне еріп бұзғандар, түбінде бір жапа шекпей…