Ұлттық сана мен ұлттық код өнер арқылы танылады 6 сынып

ҰЛТТЫҚ САНА- ҰЛТТЫҚ КОДЫМЫЗ САҚТАЛҒАН ӨНЕРДЕН НӘР АЛУДАН БАСТАЛАДЫ

М.М.Рахимжанова, көркем еңбек пәнінің мұғалімі.

№ 70 мектеп-лицей.

Астана қаласы.

“Ойнамайсың, күлмейсің, Оңды жолмен жүрмейсің. Әкең дұрыс сабаған, Күрмеп байлау білмейсің!”- деп, ел арасындакең тарап кеткен осы қалжың өлеңде қандай мағына бар? Кешегі айтылған астарлы шумақтар, бүгінгі зияткер ұрпақтарды жан-жақты, көпбейімді болып дамуына және жеке тұлғаға ұлттық рухта адамгершілік тәрбие беруімізге негізі бола ала ма?

Күрмеп байлауды көрсетіп,түсіндіруіміз үшін алдымен арқанның не екенің әсіресе қала балаларына қалай айтып жеткіземіз. «Веревка для белья...». Бірақ қазір әр үйде «сушилкалар», яғни киім кептіретін арнайы құрылғылар бар. Бұл жағдайда, әрине спорт залдарында тұратын жеңді білектей жібек арқандаының көмегі зор. Спорттық, ұлттық ойындар: арқан тарту, арқанға өрмелеу, ат жарысы, бәйге, көкбар, баскетбол, волебол ойындарындағы керіліп тұрған сеткаларды айту арқылы ой қозғай аламыз. Бұлар балалар үшін таңсық емес. Салт-дәстүріміздегі «арқан керу» яғни, құдалық дәстүрінен де балалардың хабары бары анық. Сондай-ақ әр отбасындағы ұлттық тәрбиенің де ролі маңызды екенін айтып кеткен жөн деп ойлаймын. Қазақы ортада жиі айтылатын «арқаннан аттама», «арқан ұрлама», «есіліп жатқан арқан астынан өтпе» деген сияқты табу сөздер – тыйымдар жие кездеседі, оларды білім алушулар әдеби шығармалар оқу арқылы біледі. Қазақтың космогониялық дүниетанымында арқан екі дүниені яғни тәңірлік дүние мен адамдар мекендейтін ортаны байланыстыратын медиатрі (дәнекер) деп есептелген.

-Күрмектеуді білесіз бе?

Өзімізді ат құлағында ойнап, кең сахарада еркін өскен халықпыз -деп есептейміз. Онымыз өтірік те емес. Қиыр қонып, шет жайлаған сол бір көші-қоны мол, үркіні көп заманда қазақтың қанжығасынан арқан түспеген. Арқандардың ұзындықтары, жуанықтары, сондай-ақ даярлау үшін шикізатты әр түрлі болған. Соған сай атқаратын қызметтеріде әр түрлі. Қазақ арқанды ешқашан кеспеген, артығын жанына буып жинап қойған. Арқанды байлаудың бірнеше түрлі әдістері болған: шалып байлау, шорт байлау, ілмектеп байлау, қазықбау шалу, түйіп байлау, күрмеп байлау, ілмектен өткізіп барып қайыра шалып байлау, тұзақтап байлау, шандып байлау. Соның ішінде кең тараған күрмеп байлау.

Шаруашылықта ең жиі қолданылатын, әрі берік, әрі шешуге қолайлы, малды қылқынып қалудан сақтайтын байлау түрі – «күрмеп байлау». Байлаудың бұл түрі XIII ғ.-да Еуропаға қоныстанған құман-қыпшақтар арқылы «құманша (қыпшақша) байлау» деген атпен тарап, кейін Америка ковбойларының арасында да кең өріс алып, қолданысқа ие болған. Бұл біз үшін үлкен мақтаныш емеспе.

Байлаудың бірінші сатысы - шалу. Жіп байланатын заттың, жіптің (арқанның) екінші ұшына қарама-қарсы бағытта бір орап, жіп ұшын ораудың астыңғы жағынан шығарып тұйықтау. Шалып байлау әдісі уықтарды, бауларды, таңғыштарды байлап бекітуде және буып-түюдің барлық түрінде де пайдаланылады.

Күрмеп байлау жіптің, арқанның ұшын оң қолдың саусақтарымен ұстап тұрып арқанның жалғасын осы саусақтарды кең бір орап, бас бармақ үстіне әкелгеннен кейін орам тағы бір рет қайталанады, осы тұйық орамды астыңғы саусақтармен тартып тұрып, бас бармақты орамнан суырып алып, жіптің қысқа ұшын осы тұйыққа ілмектеп кіргізіп, ұзын ұшты тартады. Бұл байлау берік болады. Малдың мойнына тағатын арқан, жіптер осылай күрмеп байланады. Күрмеп байлауды не үшін білім алушылаға үйретеміз, әр түрлі аптатты жағдайлар кездеседі немесе сондай жағдайларға тап болуымыз мүмкін: жер сілкінісі, қауіпті, апатты жерлерден құтқару, адамдарды, көліктерді шығарып алу, биіктен түсіру,тартып алу т.б. Осындай жағдайларды алғашқы көмек көрсету мақсатында дайын болуымыз абзал.

Сондай –ақ қазір ат спорты кең белең алып дамып келеді. Жастар дұрыс, салауатты өмір сүру жолын ұстануда. Жаңа стандарты өнер жолдарын таңдауда. Солардың бірі-ат спорты. Бұл спорт түрі әлемнің қай жерінде де өзекті болып отыр. Жастарымыз қай жерде жүріп білім алып, қызметте жүрседе қанмен, генмен берілгіен ат-спорт өнерін меңгеріп кетері сөзсіз.

Қазақ шеберлері арқан түйіліп, матасы, байланып қалсада, кеспеген, шие болып қатып қалған түйінді шешу үшін киіктің, еліктің мүйізінен жасалған құрал - түйін шешкішті пайдаланған. Мал байлауға әртүрлі бау мен жіптерді пайдаланған. Олар кендірден, шудадан, қылдан, қайыстан есіледі. Осындай арқандармен қазақтар асауларды тұсап, алыстан асауларға құрық тастай біліп, ат үстіде ойнаған.

Арқанды даярау –арқан есуден басталады. Арқан есу – арқан жасауға арналған жүн, қыл, кендір, жіп сияқты материалдарды жұмырлап (шүйкелеп) ширатып, пысықтайды. Арқан есу жұмысы жүннен шүйке жасаудан басталады. Шүйке – есуге, иіруге арнап түтіліп, шумақтап созылған бір орам, бір шумақ жүн. Шүйке дайындаудың екі түрлі тәсілі болды. Бірі – есуге арналған, екіншісі – иіруге және ши орауға арналған шүйке. Есуге арналғаны арқан шүйкесі деп аталады. Ол бір шүйке қой жүнін жылқы қылымен араластырып жаймалап, одан орамға айналдырып, алақанда қабатталып ширықтырылып және әрбір бір-екі қарыс ұзындықта бүктеліп, жуандау етіп жасалады.

Қазір сабақ барысында дайын жіптер болғандықтан, соларды бірнеше қабаттап, ширшықтап, есеміз. Дайын есілген шағын арқандарымызды алдын ала жасалған пано, коллаждарымыздың шеттерін әшекейлеу үшін, киіз-фетрден жасалған оюларымыздың шеттрін жиектеу үшін пайдаланып жүрміз. Арқан қай халықта, қай елде болсын үлкен қолданыста. Жүк тасымалау, кеме, параход саласында, құрылыс, орман шаруашылығы, мал шаруашылығы, шахтадада, тауға шығуы үшінде өзектілігін жоймаған. Болашақтада қолданыста бола береді.

Биылғы жылғы, яғни, 2018 ӘНХатта... «Қолөнер кәсібі әрбір халықтың мәдениетінің материалдық тасымалдаушысы болып табылады. Сондықтан оқушылардың еңбек пен технологиялық мәдениетін қалыптастыру, оны тұлға ретінде еңбекқорлық, азаматтық және патриоттық қасиеттерге тәрбиелеу және мектеп бітірушілердің еңбек нарығы жағдайында кәсіби өзін-өзі анықтауы мақсатында технология сабағында көпғасырлық халықтық және ұлттық қолөнерлерді міндетті түрде оқыту мен қолдануға назар аудару ұсынылады», - деп көрсетілген.