Ұлттық шаруашылық және экономикалық өсу конспектісі

Ұлттық шаруашылық экономиканың өсу қарқыны

Әрбір елдің үкіметінің ұзақ мерзімді экономикалық саясатының маңызды мақсаттарының бірі, ол, экономикалық өсуге ынталандыру, оның өсу қарқынын тұрақтандыру және оптималды деңгейде болуын қолдау. Сол үшін экономикалық өсу дегеніміз не? Қандай өлшемдермен өлшенді деген ұғымдарды анықтауымыз керек.

Ұлттық өнім әрбір елдің экономикасында тек қана өндірілмейді, өндірістік және өндірістік емес тұтынған билігі қайтадан жасалады. Қазіргі нарықтық экономикада ұзақ мерзімде ұлттық өнімнің ұдайы өндірісі ұлғаймалы болады. Мұндай болатын себебі ағымдағы кезеңдегі өндірілген өнім өткен кезеңдегі пайдаланғаннан көп болады. Сондықтан, ұлғаймалы ұдайы өндіріс динамикасы экономикалық өсуді сипаттайды.

Сонымен, экономикалық өсу дегеніміз белгілі бір уақытқа (бір жыл) нақты ЖІӨ (немесе ЖҰӨ) көлемінің салыстырмалы өзгеруі

Экономикада потенциалды және нақты ЖҰӨ-ді ажырата білу керек. Потенциалды ЖҰӨ барлық қолдағы бар ресурстарды пайдалану, ал нақты ЖҰӨ - қолдағы бар ресурстардың бір бөлігін пайдалану. Осы тұрғыда (мағынада) нақты немесе шынайы, өнім шығару барлық уақытта потенциалды ЖҰӨ төмен болады, яғни өндіріс мүмкіншілігінен төмен.

Экономикалық өсу қарқыны нақты ЖҰӨ-нің өсім қарқынымен пайыз мәнерінде есептелінеді, әдетте бір жылға, тоқсанға, айға. ЖҰӨ өсімінің қарқыны қарастырылып (рассматриваемый) отырған кезеңдегі нақты ЖҰӨ мен өткен кезеңнің айырымының өткен кезеңдегі нақты ЖҰӨ-ге қатынасымен анықталады:

Мұнда: - қарастырылып отырған кезеңдегі нақты ЖҰӨ көлемі;

- өткен кезеңдегі нақты ЖҰӨ көлемі.

Экономикалық өсу динамикалық жиынтық көрсеткіш және елдің экономикасының жағдайын біртұтас уақыт бойынша (ай, тоқсан, жыл) сипаттайды. Аталған көрсеткішті экономиканың жеке секторларын, салаларды, тіптен жеке кәсіпорындарды сипаттау үшін пайдалануға болады. Мұндай жағдайда сала немесе кәспорын өндірісінің көлемінің өсім қарқынын есептейді, ол, көрсеткіш «саланың, сектордың немесе жеке тауар өндірісінің өсуі» деп аталады.

Экономикалық өсудің көрсеткіші барлық уақытта оң (дұрыс) жағдайда бола бермейді. Статистикалық мағлұматтарда экономикалық өсудің нөлдік (нулевые) және теріс (отрицательный) өсу қарқынын кездестіреміз.

Егер қарастырылып отырған кезеңде жиынтық өнімнің ұдайы өндірісінің көлемі өткен кезеңдегі көлеммен бірдей болса, онда, нөлдік экономикалық өсу. Ал, егер экономика дағдарыс жағдайында болып, ұлттық өнімнің ұдайы өндірісі толық емес, жартылай немесе бір бөлігі ғана өндірілсе, ол, экономикалық теріс (отрицательный) өсу болады. Біздің елімізде 1990-1996 жылдары осындай жағдай болды.

Әрине, нақты ЖҰӨ (немесе ЖІӨ) көрсеткіші экономикалық өсудің қарқынын таза көрсетеді деп айту қиын. Мысалы, елдегі адам санының өсу қарқыны нақты ЖҰӨ артық өсіп отырса, немесе екі көрсеткіш те бірдей өскенде (жалпы саны), әр адамға шаққанда жиынтық өнім төмен болса, қалай экономика қарқынды өсті деп айта аламыз. Сондықтан басқа көрсеткіштерді қолдануымыз керек.

Экономикалық өсуді өлшеудің үш әдісі бар:

1.Нақты ЖҰӨ-нің белгілі бір уақытта (жыл) көбеюі;

2.Нақты ЖҰӨ-ді жеке адам басына шаққанда көбеюі;

3.ЖҰӨ-нің жылдық өсу қарқынының пайызы.

Экономикалық өсу - әл-ауқаттылық деңгейінің жоғарылауының негізгі шешуші факторы. Осының нәтижесінде игіліктерді тұтынуды жоғарылатуға, жұмыс апталарын қысқартуға т.с.с. мүмкіншілік жасалады.

Экономистердің тұжырымдауынша, экономика жылына 2,5%-ға өскенде, нақты ЖҰӨ әр 28 жылда екі есеге өседі, ал егер 3%-ға өскенде - әр 24 жылда нақты ЖҰӨ екі еселенеді.

Сондықтан, экономикалық өсу – қоғамдық өндірістің мақсаты ретінде бағаланады.

Экономикалық өсудің үш типі бар: экстенсивті, интенсивті және аралас (нақты).

Экстенсивті өсу – ол ұлттық өнімді өндіріс факторларын қосымша іске қосу (санын көбейту) арқылы көбейту. Мысалы: бидай өндіруді қосымша егетін жер көлемін көбейту арқылы өсіру, т.с.с.

Интенсивті өсу – ол ұлттық өнімді техниканы және технологиялық әдістері жетілдірудің нәтижесінде көбейту. Мысалы: бидай өндіруді агротехникалық, иррагациялық шараларды қолданып, жердің құнарлылығын көтеріп, әр 1 га егін түсімін арттыру.Нақты тіршілікте (өмірде) аталған типтердің біреуін жеке дара қолдану мүмкін емес, олар араласып кетеді, бір-бірімен тығыз байланыста. Сондықтан, аралас тип те қолданылады.

Аралас (нақты) өсу – ол ұлттық өнімді, пайдаланылып жүрген өндіріс факторларының санын көбейту арқылы, өндіріс қуаттылығын арттыру және техника мен технологияны жетілдіру арқылы көбейту.

Экономикалық өсу көптеген факторлардың әсерімен анықталады. Олар ұсыным және сұраным факторлары болып топтастырылады.

І. Ұсыным факторларына:

1)еңбек ресурстарының сандық және сапалық өсуі;

2)негізгі капиталдың көлемінің өсуі;

3)жаңа техника және технология;

4)басқару жүйесіндегі жаңалықтар;

5)табиғи ресурстарды дамыту, жетілдіру (разработка).

ІІ. Сұраным факторларына:

1)бағалық;

2)бағалық емес.

Қысқаша әрбір факторларды қарастырайық.

Еңбек ресурстарының сандық және сапалық өсуінің әсері.

Экономикалық өсу немесе нақты ЖҰӨ-нің өсуі еңбек шығынының мөлшері мен оның сапасына тәуелді. Себебі олар еңбек өнімділігінің жоғарылауына әкеп соғады.

Еңбек шығыны сан жағынан өндірістегі адам санына және жұмыс аптасының ұзақтығына тәуелді. Жұмыс аптасы құқықтық және институционалдық факторлар мен ұжымдық келісім-шартпен анықталады. Ал жұмысбастылық (занятость) адамдар саны мен өндірістегі нақты жұмысшылар санына тәуелді. Екінші фактор экономикалық өсуге жағдай жасайды, себебі, егер еңбекке қабілетті жастағы адамдар саны көбейсе, адамдардың еңбекке деген қатынасы өзгереді.