Ұлы нәубет аштық кезіндегі Шығыс Қазақстан жұмысы

2. Менің зерттеген тақырыбым «Ұлы Нәубәт-аштық кезіндегі,Шығыс Қазақстан»

Мен бұл тақырыпты алған себебім,1930 жылдардағы,аштық кезінде әлі де болса зерттелмей қалған шынайы оқиғаларды,сол кездегі өзіміздің Шығыс Қазақстан Облысының халқы қалай бұл сұрапыл аштықтан аман қалды?не ішті? не жеді ?қайда қашты? қандай ауыр салықтар төледі?Сол жайында егжей-тегжей зерттеп жаздым. Нақтырақ айтатын болсақ Риддер қаласы,Зырян,Өскемен,Катон-Қарағай,Күршім,Тарбағатай аудандарында қанша адам қаза тауып, қанша бала жетім қалғаны туралы деректер жинадым.Осы қиын кезде аталған аудан халықтарын Қытай, Моңғолия елдеріне ауа көшкені және шекарадан өту кезінде олардың аса қатігездікпен өлтірілгендігі жайлы Қытайда тұрып жазған қазақ азаматының жазбаларынан білдік.

Сол заманда архив деректеріне сүйенсек Бутаково,Черемшанка ауылдарында бір палаткасы немесе іс тігетін «Зинга» машинасы үшін екі орыс азаматын бай кулактар қатарына жатқызып,Сібірге жер аударып жіберген.Ал ауыл-аудандардағы темір-қаңылтыр шатыры бар үй иелерін немесе бір-екі сиыры бар қазақтарды бай-ауқатты адамдар қатарына жатқызып,оларды Ақтеңіз-Балтық каналын қазуға,яғни қара жұмысқа айдап жіберген.ал олардың әйел-бала шағасын еш жазықсыз түрмеге жапқан.Бұл деректерді Мүсілім Құмарбекұлының «Бейнетқор» атты еңбегінен көре аламыз.Мұнда Катон-Қарағай ауданындағы Жаңа Үлгі ауылының бай атанған қазақ отбасыларының қалай аяюсыз қырылғаны жайлы жазылады(өзім айтамын)

Негізінен басты аназар аударатын жағдай-ашаршылық кең етек алған 1930-1933 жылдарда да ауыл тұрғындары салықтан босатылмапты.Мәселен Ұлан,Катон-Қарағай,Күршім,Тарбағатай аудандары 1931 жылдың аяғы мен 1932 жылдың басында астық салынған басқа, жалпы тірідей салмағы 68000 центнер болатын 46956 ірі қара мен 79304 бас ұсақ малды ет салығы үшін өткізілуге тиіс болған.1931-1932 жылдары аштыққа ұшырап,қоқан-лоқыға шыдамаған Тарбағатай өңіріндегі бір дүйім ел Қытайға өтіп кетуге әрекет жасапты.Бұл негізінен Көкпекті,Ақсуат,Аягөз,Үржар елді мекендерінің халқы болатын.Шекарада қызылдар оқ боратып,одан аман қалғандары Қызылтас,Қызылкесек өңіріне жер аударылған.Сол кезде ұзын саны 500 отбасы болса керек.Т.Омарбеков «20-30 жылдардағы Қазақстан қасыреті» атты кітабында ол Қытаймен шекаралас аудандары 11 аудан шекара асып кеткенін айтады.1931 жылы кеткендер; Алакөл,Лепсі,Октябрь,Жәркент,Кеген,Катон-Қарағай,Зайсан,Күршім,Тарбағатай,Үржар сондай-ақ,Талдықорған және Ақсу аудандарының халқы.Облыстың мемархивінің шекаралық Катон-Қарағай,Зайсан,Тарбағатай, аудандарының қорларында Қытайға қашқандар туралы мәліметтер көп ақ.Ұсталғандары сотталған,басқалары көбінесе Көкпекті ауданына жер аударылып отырған