Үркер романындағы тарихи қайраткерлердің рөлі 8 сынып

Мекеме атауы: «Ағзам Текенов атындағы №2 жалпы орта мектебі» КММ Тереңкөл ауылы

Шығармашылық жұмыс тақырыбы: «Әбіш Кекілбаевтің «Үркер» романындағы тәуелсіз Қазақстанның қалыптасуындағы тарихи қайраткерлердің рөлі»

Бағыты: Тарихи тұлғалар

Дайындаған: Ағзам Текенов атындағы №2 жалпы орта мектебінің 8-сынып оқушысы Киселёв Максим

Жетекшісі: Ағзам Текенов атындағы №2 жалпы орта мектебінің қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімі Левкович Жанна Юрьевна

Мазмұны

І.

Кіріспе

ІІ.

Негізгі бөлім

«Үркер» романының идеясы

Романның тарихи тұлғалары. Әбілқайыр бейнесі

ІІІ.

Қорытынды

ІV.

Пайдаланған әдебиеттер тізімі

Аннотация

Әбіш Кекілбаевтың «Үркер» романындағы азаматтық үні мен ұлттық болмысы, сол заманның тарихи тұлғаларының рөлдерін зерттеуді қажет етеді. Романдағы кейіпкерлерінің адами қасиеттерін дәріптеу, қазақ халқының салт-дәстүрлерін, мәдениетін, тарихын қастерлеу, адам жанын ізгілендіру мақсатын көзделді. Сонымен қатар, Ә.Кекілбаевтің шығармашылығы жайылы шетелдіктердің көзқарастары мен оның шығармаларына берілген бағасы туралы.

Осы роман арқылы ең бастысы, ол қазақ халқының рухын жеткізе білді. Берілген жұмыстың арқасында біз тамырларымызды, бастауларымызды түсінеміз, өз Отанымызды сүюге үйренеміз. Әбіш Кекілбаев Қазақстанның Ресей империясына қосылуын қазақтар үшін ең үлкен игілік деп түсіндіреді, сол арқылы өздерін жойылудан құтқарды. Өйткені, біздің халқымыздың тарихы өмір сүру үшін үнемі күрес деп те айтуға болады. Романдағы Әбілқайырдың рөлі ерекше, себебі ол екі ел арасындағы елшілік қатынастарды көрсету арқылы баяндалған. Тарихи шындықты реалистік түрінде көрсетілген.

Кіріспе

Әбіш Кекілбайұлы Кекілбаев қазақстандық қоғам және саяси қайраткер, Қазақстанның Еңбек Ері, Қазақстанның Халық жазушысы, Мемлекеттік сыйлықтың лауреаты, филолог, әлеуметтік ғылымдар Академиясының академигі, Әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университетінің, Л.Гумилев атындағы Еуразия мемлекеттік университетінің құрметті профессоры. Әбіш Кекілбаев-қазіргі қазақ әдебиеті мен мәдениетіндегі жарқын дарын және ерекше құбылыс болды. Оның алғашқы кітабы 1962 жылы жарық көрді. Жазушы сонымен қатар сыншы және публицист ретінде де танымал. Оның қаламынан Қазақстанның әдеби өмірінде елеулі құбылысқа айналған 50-ден астам кітап тиесілі. Оның ішінде авторға Қазақстан Республикасының Мемлекеттік Абай сыйлығы берілген «Плеяды созвездие надежды» және "Всполохи" тарихи романдары бар. Ең танымал шығармалар "Аңыздың ақыры" романы, «Үркер», «Елең-Алаң» тағы басқалары. Көптеген оның әңгімелері шетел тілдеріне аударылған «Ең бақытты күн», «Ақ қайын», «Абылайхан» т.б.. Публицист пен мемлекет қайраткерінің әр жылдардағы ойлары жазушының соңғы үш кітабына енген. Бүгінде ол қазақ, қырғыз, орыс, өзбек, украин, Эстон, неміс, испан, болгар, венгр, поляк, түрік, ағылшын және әлемнің көптеген басқа тілдерінде жары

Әдеби энциклопедиялық сөздікте айтылғандай, Әбіш Кекілбаевтің шығармашылығына зияткерлікке деген ұмтылыс, көркемдік ізденістердің ауқымдылығы, мәселенің кеңдігі мен жан-жақтылығы тән. Ш.Айтматов, З.Кедрина, Е.Сидоров, М.Әуезов, Ғ.Мүсірепов және тағы басқа қалам шеберлері Ә.Кекілбаевтің шығармаларының жоғары көркемдік деңгейі туралы жылы лебіздерін білдірді. "Фольк унд Вельт" Неміс кітап баспасы жүргізген сауалнаманың қорытындысы бойынша оның есімі "ХХ ғасырдың үздік жазушылары" тізіміне енгізілген. Әбіш Кекілбаевтің шығармашылығы туралы көптеген әдеби-сын мақалалар жазылды. Қазақ жазушының шығармашылығына шетелдік зерттеушілер түрлі ойлар жазған болатын, неміс сыншылары ерекше қызығушылық танытып, оны «әңгімеші-жазушы» деп те атаған. Әбіш Кекілбаев тек Отанында ғана емес, одан тыс жерлерде де танымал прозалық шығармалардың авторы. Мысалы, 1979 жылы "Хатынгольская баллада" және "Баллада забытых лет" повестері Болгар тіліне аударылды, аударманы Златко Найденов пен Антоний Димитров жүзеге асырды. "Жүлделі жүгіруші" әңгімесі Венгрияда шығарылған заманауи қазақ жазушыларының әңгімелер жинағына енгізілді. Алайда, Кекілбаевтің шығармаларының көпшілігі неміс тілінде жарық көрді, сондықтан

Леонард Кошут "Минарет, или конец легенды" романына рецензиясында "Кекілбаев оқырманға ортаазиялық феодалдық қоғам жағдайында болып жатқан күрделі жағдайлар мен оқиғаларды шешудің аса шиеленіскен процесіне қатысуға мүмкіндік бере отырып, зор зияткерлік ләззат алуды ұсынғанын" (Leonhard Kossuth. Vergnüglich und erkenntnisreich//Berliner Zeitung) , деп жазған. Мақала авторы романның композициясы, кейіпкерлердің психологиялық жағынан сомдалғаны арқылы, Кекілбаев оқырмандарды Шығыс менталитетімен таныстырды.

«Үркер» романының идеясы

Оқу біртіндеп бос уақытымыздан кетіп жатыр. Бұл әр ақылды адамды алаңдата алмайды. Оқуға деген қызығушылықты сақтау және жандандыру өте маңызды деп ойлаймын. "Біз көрермен халық, тыңдаушы халық боламыз, бірақ бұл ретте оқырман- халық болып қалуымыз керек", деген Олжас Сүлейменов, меніңше, оның сөзі уақыттың талабына сай, себебі заманауи балалар мен жылпы халық кітап оқуды ұнатпайды, қызықтырмайды. Жыл сайын Қазақстанда "Бір ел бір кітап" акциясы өткізіледі, соның негізінде мен кейбір газет беттерінде арнайы айдары пайда болғанын көрдім, оның мақсаты - оқуға деген қызығушылықты жандандыру, қазақстандық жазушылардың шығармашылығын насихаттау.

Мен де осы жұмыспен «Үркер» атты романына көңіл бөлгім келеді. Әрине, мен Ә. Кекілбаевтің шығармашылығын түсіндіру абсолютті емес екенін түсінемін- себебі әр адам оқыған кітабын өз жолымен, сезімімен қабылдайды екенін ұмытпауымыз керек. Мен қарапайым өлшемді қолданамын: "ұнайды - ұнамайды". Неге? деген сұрақ туындауы мүмкін, меніңше, бұл менің жеке дара шешімін. Сонымен, бұл кітап мені алғашқы беттерден баурап алды. Бүгінгі таңда әлем өзгерген кезде, бірақ адамдардың өткенге деген қызығушылығы өзгеріссіз қалады. Мені әрқашан қазақ халқымның тарихы мен мәдениеті қызықтырып отырған. Әбіш Кекілбаев қазақ халқының тарихындағы өз ізін қалдырған тағдырлы оқиғаны Қазақстанның Ресейге қосылуын бейнелейді. Басты бейнесі Кіші жүздің ханы Әбілқайыр. Осы романды қызықты сюжет, автордың терең ойларымен ерекшелендіреді. Реализм түріндегі, тарихи түпдеректерге ұқыптылықпен қарауы, нақты шынайылық сонымен қатар, Әбіш Кекілбаевтің әдеби еңбегімен ерекшелігін көрсеткен.

Ең бастысы, ол қазақ халқының рухын жеткізе білді. Осы жұмыстың арқасында біз тамырларымызды, бастауларымызды түсінеміз, өз Отанымызды сүюге үйренеміз.

Әбіш Кекілбаев Қазақстанның Ресей империясына қосылуын қазақтар үшін ең үлкен игілік деп түсіндіреді, сол арқылы өздерін жойылудан құтқарды. Өйткені, біздің халқымыздың тарихы өмір сүру үшін үнемі күрес деп те айтуға болады. Шынында да, Ресей атынан мықты қарсыласты кездестірген жоңғарлар 1741-1742 жылдары өз қызуын жойып, қазақ жеріне шабуылын тоқтатады. Менің ойымша, бұл оқиға екіұшты және қарама-қайшылықты, себебі қазіргі кезеңде жаңа сапалы оқуды қажет етеді.

Романның тарихи тұлғалары. Әбілқайыр бейнесі

Романның негізгі кейіпкері Әбілқайыр хан бейнесі. Жастық шағы мен тәжірибесінің жоқтығына қарамастан, хан соғыс шеберлігі мен керемет ұйымдастырушылық қабілеттеріне ие батыл жауынгер ретінде танымал болды. Әбілқайыр (Әбілқайыр Мұқамбет Ғази баһадур хан) (1693 12.08.1748) хан, қолбасшы, 1718-1748 жж. билік құрған Кіші жүз ханы.

Әбіш Кекілбаев Әбілқайыр ханды дана қайраткер ретінде оның жеке қасиеттеріне, ерлігіне, прагматизміне тәнті етіп суреттейді. Әбілқайыр хан мені де өзінің батылдымен, қайсарлығымен, даралығымен қызықтырғанын мойындауым керек. Ол императрица Анна Иоановнадан жасырын түрде жоңғарлардан қорғауды өтініп, бостандықты қабылдауды ұсынған кезде, ол саналы түрде тәуекелдікке баратынын сезіп отырған. Бұл ханнан күнделікті күш-жігерді талап ететін ұзақ процесс…