Ұрпаққа мұрам ұлы жыр Шәкәрім туралы сахналық қойылым

Ұрпаққа мұрам – ұлы жыр

(Шәкәрім Құдайбердіұлының 160 жылдығына орай ұйымдастырылған әдеби-танымдық кеш)

1-бөлім

(Музыка қосылып тұрады. Сахна жабдықталған. Сахнада кемелденген, ақын Шәкәрім)

Шәкәрім: Қайран

Қайғысыз, қамсыз күндерім,

Сайран

Сауықты, рахат түндерім,

Сендерден не пайда?!... (жүріп-жүріп оқиды)

Жаңа ғана аяғымды басып, тілім жаңа шыққан кезде, өзім құрбы балаларды бауырымнан жақсы көріп ойнаушы едім. Ойнап жүріп қарным ашқанын, күннің батқанын білмей қалушы едім. Сол, тіпті, сүйікті ойын әм жанымдай көрінетін. Жас құрбыларыма махаббатым, үйге келгендегі ата-анамның сақтап қойып берген тәтті тамақ пен әлпештеп еркелеткен, аһ, сол өлшеусіз қызық бағым! Қайдасың? Қайда кеттің?

Ән: «Анадан алғаш туғанда» Гүлназым

Шәкәрім: Ана... Ана дейміз аңқылдап. Заман-ай! Тірлігімнің тынысы, өмірімнің ұлысы болған заманым-ай!

-Әке , ағам кім еді? Ел билеген бай! Олардан кім қорықпайды?!

Тағы біраздан соң әп-әдемі киінген домбыра тартып, ән салып, неше түрлі ойын ойнаған «бозбалалар» көзіме елестейді. «Ойпырмай! Шын бақ мынау екен ғой!» не қылсам да солардай болашаққа тырыстым да, соларға араластым. Бірақ «бақ» шіркін оған да тұрақтатпады.

Поэзия: «Шын сырым» Қадір

Ән: «Жаңа ой» Дәурен

Шәкәрім: Мен шыр етіп дүниеге келгеннен бастап «бақ» іздедім. Балалықтан қарадым, даналықтан қарадым.Таптым ба?! Әйтеуір осы жасқа жеттім.Сөйтіп «бақтан» «баққа» қонып жүргенімде, бір күні, құрғырды қайдан келгенін білмеймін, «өткен өміріңді ойлашы» деген бір ой сап ете түстіү Амалсыз ойландым сондағы ойым мынау: Мен жастықтан балалыққа қызықтым, одан бозбалалықты «бақ» деп білдім. Одан әрі адамшылық атты «баққа» қызметкер болдым.Ақырында малға құл болдым.Себебі, жасаған сайын алдыңғы бұзылып, артқы «бақ» түзу сықылданады.

Поэзия: «Өзіме» Айым

«Қош» Аружан

Шәкәрім: ... Енді ойласам, өлмегім жоқ. Жә, сол сол бақтарымның ең жарамдысын ұстап қана өлгеннен басқа не бар деп ойладым.Байқасам, жас бала күніндегі бағымнан артығы жоқ. Себебі; қайғыда жоқ, ар-иманнан тойғызатын ісі де жоқ.Бірақ оған қол жете салатын емес, бозбалалыққа да қол жетпейді.

Бәрін көрдім.Бәрін білдім. Ел десем де, ар десем де еш қауқарым болмады.Үкіметті де көрдім, Көрдім де, жаным жабырқады.Енді не қалды?! Жігерсіз қайрат па?!Тәнді жеген кәрілікпе?! Әй білмеймін....

Поэзия: «Көкіректе толған шер, көңіл қаяу» Гүлназым

«Мен қорқамын, қорқамын» Айзат

«Жан жүрегім, жаным жеп.» Ақбілек

Шәкәрім: Осы жасқа жеткенше мынау фәниден «Шын бақ» іздедім.Бірақ егер бір құдірет жеткізсе о да «шын бақ» емес, себебі қайғы да көп, қатер де көп, ар-иманнан безу де көп.

Адамшылық деген алдамшы ат қойылған антұрған айтпай-ақ, қойылсын.Атына заты тіпті келмейді.Сонымен өмірімді өлшей отырып еріксіз жаңадан бір «бақ» іздеу керек болды. Не қыларымды білмеймін, құр сандалып, я барда жоқпын, я жоқта жоқпын. Тек бір ғана серігім бар...

Поэзия: «Адамшылық» Айбала

«Досыңа зор»Сымбат

Шәкәрім: (Отырып күліп) Әй, заман-ай?.. Маңдайым бір нәрсеге сақ ете түсті.Қарасам, бір үлкен айна.Бетін қара пердемен жауып қойыпты. (Сахнада айна, бетін қара перде жапқан)

(Шәкәрім монолог оқығанда соны барып алады) ... Құдай тағала шын тілесе береді екен ғой ...Сіз кімсіз? Белі бүкірейген, көзі қызарған, аузы опырайған, бет терісі қатпар-қатпар, қасы түкшиген, сақалы қудай мына шал кім?! Мына шал аузы жыбырлап мені мазақ қылады ей! Ей, бұл өзім! өзім ғой! «А! Еһ: Алдамшы бақтар, өкініштісі өткен өмірім!» ...

Поэзия: «Мен кетемін»

«Мәнді сөздер» Жансая

Шәкәрім: Айнадан бәрін көрдім,Асық ойнаған балалығым, жолындағы бозбалалық, адамшылық пен арамшылық, махаббат. Бәрі, бәрі...Зыр етті де, құдды бір суреттердей жоқ болды. Тағы да нұрсыз шал қалды. Осы кезде түсіндім. Бәрін ұқтым. «Шын бақ» таза жүрек пен махаббат екен. Сол махаббат, әм таза жүрек бәрімізге бітіпті. Соны қалдырма, бұзбай ала жүріп, барша адам баласын өз балаң, өз бауырыңдай көріп, махаббат, ғадалат қылсаң, шын бақыт сол. Бәрі де өтті, кетті. Тек қауқарсыз кәрілік қалды. Іштім, жедім. Елді сүйдім. Елді ойладым. Ел үшін күйіндім де, сүйіндім де. Онымнан түк болмады. Ендігі өкініштен еш пайда жоқ. Тек иман айту қалды.тек кейінгіге сөзім қалды. Ол да жете ме, жетпей ме?! Қу заман жеткізер ме?!

Поэзия: «Сөз сынап, өлең өлшемек» Жібек

Ән: «Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек» Асанәлі

(осы кезде жандаралдарШәкәрімді «халық жауы» деген бұйрықты оқиды. Содан соң соңғы қоштасу өлеңі оқылып, ақын қаза табады.)

«Қош жұртым» Айбек

2-бөлім

Қалқаман – Мамыр

(Драмалық қойылым)

Кейіпкерлері:

Қалқаман - Асанәлі

Мамыр – Балнұр

Мәмбетей – Нұртөре

Олжай – Қадір

Әнет баба – Айбек

Көкенай – Даулет

Қыздар, жігіттер, әйелдер.

(Сахна жабдықталған. Көрініс басы)

1722 жыл. Сырдария бойы. Орта жүз қазақтарының мекені. Арғын елі. Ел ағасы 95 жасар әрі би, әрі молда, ғұлама - Әнет баба. Бабаның Кішік дейтін атасының туысы Мәмбетей бай . Сол Кішіктің жетінші ұрпағы –Әйтек. Әйтек – Әнет бабаның туыс інісі. Әйтектің тоқалынан Байбөрі мен Қалқаман тарайды. Тобықты мен Арғын сонда бір-біріне бауырлас, туыс ел.

(Мәмбетей бай ауылы. 3 әйел жұмыс жасап отыр, Мамыр тыста еркекше киініп жылқы ішінде жүр. Мәмбетейдің қызы Мамырды сөз етіп отыр.)

1-әйел: Әй, қыздар! Мынау Мәмбетей байдың жалғыз қызы Мамыр емес пе?!

2-әйел: Иә, осы аймаққа аты шыққан сұлу, есті қыз ғой! Байдың бұдан басқа ешбір баласы жоқ.

3-әйел: солай-ау, шамасы. Байдың жалғызы болғасын еркекшоралау өскен, киімінің өзін көрмеймісің? Оны қыз деп айтуға мына елдің аузы бара ма? Байдың көңілі жабырқар деп жұрт не қыз дей алмайды, не құда болам деп те айта алмай жүр.

1-әйел: Әй,оны бәріміз білеміз. Үнемі жігітше киініп мал ішінді жүретін осы Мамыр емес пе?! Тымақ киіп, қолына құрық алып жылқы бағады. Нағыз ер дерсің! Жұрттың қыздары әлі анасының бауырында жатқанда, байдың қызы болса да ақылдылығын көрмеймісің?! Бір малын шашыратпай қыз орнына қыз, бала орнына бала боп Мәмбетей байдың серігі боп отыр.

2-әйел: Өзі сұлу болса да, жанына жақын тартып жүрген ешкімі жоқ-ау, сірә!

3-әйел: Осы тобықтының бір жігітінің есін алып жүргені рас емес пе?! Ал сол, есі кеткен Қалқаман да ер емес пе, қыз жақтаған.

1-әйел: Әй, қайдам. Бұлардан бірдеңе шықса. Туыс емес пе? Жеті атаға жетпей қыз алысқанды кім көріпті?Арты дұрыс болар ма? Білмеймін –ау!

2-әйел: Жарайды, құрсын! Шаруамызға барайық. Тәйірі, біздің бар ісіміз болып, Қалқаман- Мамыр қалып па?! Хақ Тағала өзі білер де!

(Үшеуі сахнадан шығып кетеді. Мәмбетейдің жылқысын Мамыр бағып жүр. Осы жерде Қалқаманмен кездеседі.)

Қалқаман:

– Ей, Мамыр, адамды Алла жаратыпты,Хауа Ананы адамға қаратыпты.Бірін еркек, біреуін әйел қылып,Екеуінен көп жанды таратыпты.Құдай неге қылмаған адамды тақ,Балаларын өзінен өстіріп-ақ.Хауа Ананы жаратуда мақсұты не?Сол арасын білуге ақылым шақ. Мамыр:

– Ей, Қалқаман, тегі жоқ құдай жалғыз,Мұқтаж емес жолдасқа, тіпті армансыз.Адамзатқа көмексіз, махаббатсызӨмір қызық дегенді естен қалғыз.Жоқ болса махаббатты бір сүйгенің,Ойлашы, керегі не дүниенің.«Сүйсін, жолдас болсын» деп жаратты Алла,Бұл туралы білгенім осы менің.Қалқаман: