Ханша Дария хикаясы бойынша сахналық қойылым

Сахналық қойылым

(Әбіш Кекілбаевтың «Ханшадария хикаясы» повесі бойынша)

Қатысушылар:

Шыңғыс хан – моңғолдардың билеушісі

Қасар мерген - Шыңғыс ханның досы

Шидүрге - таңғұттардың бекзадасы

Гүрбелжін сұлу – Шидүргенің жары

1-қызметші

2-қызметші

( Шыңғыс ханның сарайы. Әр күн сайын таңертең төсегінен тағы да тірі өргеніне көңілденген хан қызметшілерін шақырмай тұрып, тарамыс қолының бсыл жүзік салынған он саусағын түнде ұйықтап жатқанда біреу қырқып әкеткен жоқ па деген кісіше, әрқайсысын жеке-жеке салалап көреді.)

Шыңғыс хан: Ойпырмай, бүгінге де шынымен тірі жеттім бе?! Мынау жүзікке толы саусақтарымды ешкім қырқып түспеген екен! О,тоба,мына асыл жүзіктің әрбіреуінің өз тарихы бар. Мынау ақ маралдың қарға тамған қанындай қарт лағыл қолыма Бұқараны шапқанда түсті. Ол кезде қазіргісінен әлдеқайда жас едім.

Бұқараны шапқан күні кешке қарай, қол басылар менің шатырыма талауға түскен шаһардың талай қызын саудагердің керуеніндей көзінен тізіп алып келген-ді. Шаһар әкімінің қатыны мен отырған сары ала шатырдың босағасынан басын имей аттады. Зиялы қауымның ортасында жарық жұлдыздай жарқырап қалған асқақ әйел мені қорашсынды ма, әлде ерінің намысы мен елінің аруағын сыйлағаны ма, - әйтеуір басын имей мелшиіп отырып алды. Екі жасауылдың күштеп жер тізерлеткенінмен, өзінің бас имегенін екенін көрсеткісі келген болу керек, көкке қарап, қолын жайып, ернін жыбырлатып дұға оқыды. Қайсар әйелдің амалсыз жерде айла тауып кеткеніне іштей сүйсініп отыр едім, әйел аппақ қолын жүзіне апара бергенде, сүйріктей саусағынан қызыл шоқтай лағыл жүзік жарқ етті. Осы сәтте жасауылдарға ишара қылдым.

Көк желкеден төнген қайқы қылыш сүйріктей-сүйріктей он саусақты қу жүзгеннің шырпысындай қыршып түсті. Тәкаппар әйелдің тостағандай-тостағандай екі көзінен секіріп шыққан екі тамшы етегіне домалаған-ды. Әйел қайтадан қу шүберектей боп өңі қуарып, сазарып алғаны көз алдымда.

Жарты әлемді тітіренткен менің алдымда да айылын жимаған қайсар қатынның лағыл жүзігі содан бері қолыыымда. Сол бір қайсар әйел өрлігінің ескерткішіндей ескі көз еді бұл.

Ал енді мына біреу — Отырарды алғанда, ойда жоқ жерде көк желкесінен тап беріп, басын балтамен шауып түсіре жаздаған кәрі ұстаның күміс сақинасы. Ал мынау - Самарқанның аспанмен арбасқан сайқал мешітін шапқанда, михрабта мінажат қылған қалпын бұзбай отыра берген діндар мұсылманның меруерт сақинасы. Сұқ қолымдағы Қап тауында менің көзім түскенін байқап қап, сұр мойнақ арғымақ атының кеңірдегін бір-ақ орған ерегіспе ер жігіттің шынашағынан алынған үр тас. Иә. Өз алдыма келгенде қаймықпаған адамның қай-қайсысының да жүзік-сақинасын кесіп алып тағып жүрмін. Адамдар неткен көзсіз, неткен өжет! Тап бұдан айбынбайтын адам шанда-шанда бір жолығар деп ойлап едім, бірақ ондайлардың тек сақина-жүзіктерінің өзі бірнеше керуенге жүк болды. Мен осы жасқа жеткенше өрлік пен ерлік түгілі мешкейлікті де, дүние қоңыздықты да жеңе алмадым. Термездің базарында бір саудагердің мені көргенде жалма-жан саусағынан жүзігін шешіп алып, жұтып жібергені бар. Қасындағы сарбазға тап сол бойда мұнша дүниеқоңыз саудагердің ішін жарғызып, жүзікті таптыртып алдым. Мына бір күлгін жақұт - сол.

Әскерім өткен жерде неше мың адамның саусағы қырқылды! Олардың санын жүзік артқан түйелердің санына қарап санаймын. Осынша жаны қас топар қолдардың дәл қазір маған жеңгізбегені рас. Бірақ артынан әскеріне қолы топар кісі көрсеңдер, әйел болса - қарынын жарып, жатырын алып тастаңдар, еркек болса - ұстап алып, ақта қылып жіберіңдер деп жарлық шаштым. Салған ойран-бүліктердің тұсында тек басын баққандардың ғана қол-аяғы сау қалды. Басын баққандар тек басын бағатындарды туады. Сөйтіп, бұдан былай дүниеде тек басын бағатындар ғана өмір сүреді. Басын бағатындардың мойын-омыртқа сүйегі осал болады. Сосын менің Шағатай, Үгедей, Жошыларым, олардың жер бетінің түкпір-түкпірінде өсіп-өрбитін шашыранды тұқымдары шыбындаған бастарды ғана көреді. Шыбындаған бастар маңайында не болып, не қойып жатқанын жөнді көре алмайды. Олар сөйтіп тек бастан ғана емес, көзден де айрылады. Менің тұқымыма бас пен көздің қажеті шамалы, жабырлайтын аяқ пен қимылдайтын қол табылса болғаныыыы.Ах ха ха (Ол он саусағындағы сақиналардың аман-есен орындарында тұрғанын көрген сайын көңілденіп сала береді.)

(Сол кезде хан сарайына аңшы досы Қасар мерген кірді.)

Қасар мерген: Халың қалай, билеушім? Жақсы жатып, жайлы өрдіңіз бе? Түнде қар жауыпты.Нағыз қансонар екен! Жауған мамық қар бетіне қан тамғандай әдемі екен!

Шыңғыс хан: Ойпырмай, көрген түсімді білгендей болдың-ау?!Осы дүниеде, сірә, денесі тап сол қан сонардың қарындай аппақ әйел баласы бар ма екен? — деді.

Қасар мерген: Таңғұттардың Шидүрге деген бір бекзадасының Гүрбелжін деген әйелі қараңғы үйге кіріп барғанда, самаладай жарқырап кетеді дейді. Болса тек соның жүзі ғана осындай шығар.

Шыңғыс хан: Таңғұттардың дейсің бе... (Шыңғыс хан ойланып қалды.)

Касар мерген: Билеушім, саған айтар қолқам бар.Сый-сыяпатыңа тәңірі разы болсын,мен енді тауыма қайтам.

Шыңғыс хан: Тауыңда нең қалып еді? Асықпа.

Касар мерген: Әй, билеушім-ай, сен нені білейін деп едің. Жақпар тастың арасынан шалқи соққан желде қу тезектің түтінін иіскеп отырып, терлеп-тепшіп ішетін арқардың күйік дәм сорпасын сағындым, жамбасымды қыз-қыз қайнатып, қыдықтап жататын аю терісі бөстегімді сағындым, екі…