Ұрықтану және гүлді өсімдіктер ерекшелігі, 10 сынып

Пән: Биология

Сыныбы: 10

Күні: 23.01.13

Сабақтың тақырыбы: Ұрықтану. Гүлді өсімдіктердегі ұрықтанудың ерекшеліктері.

Сабақтың мақсаты:

А) Білімділік – Ұрықтану, гүлді өсімдіктердегі ұрықтанудың ерекшеліктері жайлы оқушыларға жалпы білім беру

Ә) Дамытушылық – оқушылардың ойлау, есте сақтау, салыстыру қабілеттерін дамыту.

Б) Тәрбиелік – оқушылардың ғылыми көзқарасын қалыптастыра отырып, оқу процесіндегі ұқыптылыққа тәрбиелеу.

Сабақтың типі: Аралас сабақ

Сабақтың түрі: Дәстүрлі сабақ

Сабақтың көрнекілігі: суреттер, кестелер

Сабақтың жоспары:

І Ұйымдастыру кезеңі а) Сәлемдесу;

ә) Оқушыларды түгелдеу;

б) Оқушылардың назарын сабаққа аудару;

ІІ Үй тапсырмасын сұрау

Организмдердің көбеюі нешеге бөлінеді?

Жыныстық көбеюге қандай жыныс жасушалары қатысады?

Жынстық көбею қандай жолмен бөлінеді?

Телофазаның соңында хромасомалардың қандай жиынтығы қалысптасады?

ІІІ Жаңа сабақ

Гаметогенез. Жыныс жасушалары немесе гаметалар жыныс бездерінде дамып-жетіледі. Аналық жыныс безінде жұмыртқа жасушалары, аталық жыныс бездерінде сперматозоид жасушалары түзіледі. Организмнің жыныс бездері пісіп-жетілген кезде алғашқы ұрық жасушалары белсенді жағдайға көшіп бөліне бастайды.

Аталық жыныс жасушаларының (сперматозоид) даму процесін сперматогенез, ал аналық жыныс жасушаларының (жұмыртқа) дамуы мен қалыптасуын овогенез деп атайды. Жалпы жыныс бездерінде аналық және аталық гаметалардың дамып-жетілуін гаметогенез деп атайды.

Сперматогенез. Сперматогенез төрт аймаққа бөлінеді: көбею, өсу, пісіп-жетілу және қалыптасу немесе сперматозоидтердің пайда болуы. 86-суреттен көріп отырғанымыздай, аталық жыныс жасушалары митоз жолымен жедел бөлініп, сперматоциттердің саны бірнеше есе көбейеді. Сперматоциттердің (бөліну) саны әртүрлі жануарларда түрліше болады.

Жасушалар бөліну шегіне жеткеннен кейін (86-сурет, А, ІІ) өсу аймағына өтеді. Өсу аймағына өткен сперматоциттердің үлкендігі шамамен төрт есеге ұлғаяды. Ол аймақтағы аталық жыныс жасушаларында күрделі өзгерістер басталады, яғни мейоздык бөлінуге дайындықтар жүргізіледі (митоздық бөлінуді еске түсіріндер). Осыдан кейін сперматоциттер пісіп-жетілу аймағына өтеді (87-сурет, А, ІІІ). Бұл аймаққа өткен жыныс жасушаларының диплоидті хромосомалары

бірінен кейін бірі келетін екі рет бөлінудің салдарынан гаплоидті жиынтыққа айналады. Демек, пісіп-жетілу аймағына өткен сперматоциттер бірінен соң бірі екі рет бөлінеді, яғни телофаза екі рет жүреді де, хромосомалардың саны екі есе азаяды. Пісіп-жетілу аймағынан кейін дамудың соңғы аймағы - гаметалардың қалыптасуы басталады. Осы кезде сперматоцит жасушалары төрт сперматозоид гаметаларына айналады (86-сурет, А, ІҮ).

Осыдан кейін әрбір сперматозоид гаметаларының цитоплазмасы мен органоидтері толық қалыптасады.

Овогeнез - жұмыртқа жасушасының дамуы. Жұмыртқа жасушасының құрамында қоректік заты көп болғандықтан, ол ірі болып келеді. Мысалы, сүткоректілердің жұмыртқа жасушасының диаметрі - 60-2000 мкм, албырт тұқымдас балықтардікі - 6-9 мм, ал түйеқұстың жұмыртқа жасушасы бірнеше сантиметрге жетеді. Аналық жыныс бездерінде жұмыртқа гаметалары дамиды. Осы гаметалардың даму кезеңін овогенез деп атайды. Сперматогенез сияқты овогенез процесінің дамуы төрт аймаққа бөлінеді: І - көбею; ІІ - өсу аймағы; 3пісіп-жетілу аймағы; ІҮ - қалыптасу немесе екінші телофаза (87 -сурет; І, ІІ, ІІІ, ІҮ).