Үш тұғырлы тіл туралы ғылыми жұмыс

Үштұғырлы тіл: бәсекеге қабілетті ұлт болудың бірінші сатысы

Елбасы 2006 жылдың қазанында өткен Қазақстан халқы ассамблеясының XII құрылтайында «Үш тұғырлы тіл» туралы идеяны жария етті. Ал 2007 Жолдауында “Тілдердің үштұғырлылығы” атты мәдени жобаны кезең-кезеңмен іске асыруды ұсынды.

Бұл идеяның негізі мынадай: Қазақстанды бүкіл әлем халқы үш тілді бірдей пайдаланатын жоғары білімді мемлекет ретінде тануы керек. Олар: қазақ тілі – мемлекеттік тіл, орыс тілі – ұлтаралық қарым-қатынас тілі және ағылшын тілі – жаһандық экономикаға ойдағыдай кірігу тілі. Яғни мемлекеттік тілді дамытамыз, орыс тілін қолдаймыз және ағылшын тілін үйренеміз.

Үштұғырлы тіл өмірлік қажеттіліктен туындаған идея. Қай заманда болсын, бірнеше тілді меңгерген мемлекеттер мен халықтар өзінің коммуникациялық және интеграциялық қабілетін кеңейтіп отырған. Мысалға, ежелгі дүниедегі Мысырдың өзінде бірнеше тілді білетін мамандар иерархиялық сатымен жоғарылап, көбіне салық төлеуден босатылған. Сондай-ақ, бүгінгі Еуропада да көп тілді меңгерушілік жалпыға ортақ норма болып саналады. Яғни, бүгінгі таңда Қазақстан үшін үштұғырлы тіл – елдің бәсекеге қабілеттілікке ұмтылуда бірінші баспалдағы. Өйткені, бірнеше тілде еркін сөйлей де, жаза да білетін қазақстандықтар өз елінде де, шетелдерде де бәсекеге қабілетті тұлғаға айналады.

“Үштұғырлы тіл” идеясының үшінші құрамдас бөлігі – ағылшын тілін үйрену. Жасыратыны жоқ, бүгінгі таңда ағылшын тілін меңгеру дегеніміз – ғаламдық ақпараттар мен инновациялардың ағынына ілесу деген сөз. Қазақстандықтардың ағылшын және басқа да шет тілдерін оқып-үйренуге жәрдемдесу үшін колледждер мен жоғары оқу орындарында шет тілінің болашақ оқытушыларын оқыту жүйесі мен процесіне қойылатын талаптарды күшейту керек.

Біз бүгінгі мақаламызда сәлемдесу мен танысу мәселесі туралы сөз қозғағанды жөн көрдік. Себебі, сәлем сөздің – атасы екендігі хақ. Ең әуелі адамның сәлем беруінен, онымен алғаш танысқан сәттен бастап оның қандай адам екендігін бірден байқай аламыз.

Амандасудың сан алуан түрі бар! «Салют!», «Чао!». «Мен сізді көріп тұрмын»- деп зұлыстықтар сәлемдеседі. Африканың басқа да тайпалары өмірде былай сәлемдеседі:

А куше-жұмыс істеушіге,

А куаре-шаршаған адамға,

А курин-саяхатшыға.

Елестетіңізші, кішкентай африкандықтарға осының бәрін білуге қаншалықты қиынға түсетінін. Ал бұны білмеу мүмкін емес, өйткені надан болып қалады.

Амандасудың өзінің әр түрлі жолдары бар.

– «Сәлеметсіз бе» сөзімен біз ресми немесе ресми емес жиналыстарда, таныс немесе өте таныс емес адамдармен амандасқанда, ал жақын туысымызбен былайша амандасамыз:

– Сәлеметсің бе, Мағжан!

Сонымен қатар, «Қайырлы күн!», «Қайырлы кеш!», «Қайырлы таң!» (Қайырлы таңыңызбен!) және де «Сәлем!», «Амансың ба!». Тағы да басқа түрлері бар. Ал ресми нұсқада «Сәлем бердік сізге!», «Сізді көргеніме қуаныштымын!», «Сіздерді таныстыруға рұқсат етіңіз!»

Біз сәлемдесумен қоса өмірін, жұмысын, денсаулығын қоса сұраймыз: «Қалай тұрып жатырсыздар?», «Жұмысыңыз қалай өтіп жатыр?», еркін сөйлескенде: «Өмір қалай?», «Қал қалай?», «Денсаулығың қалай?». Егер адамның жақын танысы болса онда: «Не жаңалық?», «Табыс қалай?», «Сенде не жаңалық бар?»

Сізге жақсы әңгіме құру үшін, жасын, мамандығы бойынша жоғары ма, қоғамдық өмірдегі орнын білуіңіз қажет. Ауызекі сөйлеу мәдениетінің мынадай ұстанымдары бар. Егер де «Сәлем» деп айтса, онда ол сіздің жасыңыздағы адам, яғни, сізге де солай жауап беруіңізге болады. Ал үлкен жастағы адамға сіз «Сәлеметсіз бе!» деп айтасыз. Ал оған жауап ретінде: «Сізге сәлем бердік!». Демек үлкен немесе құрметті адамға сізге «Қалың қалай?» деп сұрақ қоюға болмайды. Бұлай амандасу тек өзіңізбен жасты адамға тиесілі.

Егерде орыстармен таныссаңыз олар жауап ретінде мына тіркесті қолданады: «Өте жағымды!» немесе одан да сыпайы түрде «Сізбен танысқаныма өте қуаныштымын!». Ағылшындар бір-біріне ілікпе сөз ретінде: «How do you do?» орыс тіліндегі мағынасы «Сәлеметсіз бе?». «How do you do?» тіркесі ресми орындарда да «Сәлеметсіз бе» деген нұсқамен дәл келеді. Бұл айтылым танысу кезінде де пайдаланылады.

Достарыңызбен немесе жолдасыңызбен кездескенде: «Hullo» /”Hello”/ ”Hallo”деп айтады. Мынаған назар аударыңыз, бұл сөздер әр түрлі жазылғанымен дұрыс деп саналады. Бұлай тек дос-жарандарды ғана емес, жай таныстарыңызды да қарсы алуыңызға болады.

Қазіргі заманғы ағылшын тілінде ”Hallo” сөзі «Сәлем» сөзінен бейтарап қаралынады.

Бейтараптық немесе сәлемдесудің формасы ретіндегі сөз: “Good-morning!” (“Good-afternoon!”, ”Good-evening”). Бұл өте таныс емес адамдардың арасында, бірақ та бұлайша көршілермен де, бірге тұратын адамдармен де, қонақтармен де сәлемдесуге болады.

Күннің уақытын осылайша ажыратуға болады.

Good-morning!-таңертеңнен түске дейін!

Good-afternoon!-12-ден кешкі 6-ға дейін

Good-evening!-кешкі 6-дан түнге дейін.

Кей кезде орыстар ағылшындарды: “Good-day” деп қарсы алады. Ағылшындарға бұлайша жағымсыз естіледі. Орыстар тек «Қайырлы күн!» деген тіркесті орысшаға аударып қолданады. Ал ағылшындарда мұндай тіркес қолданылмайды.

“Good-morning”( afternoon, evening) сәлемдесу түрінен кейін “How are you?” (Көңіл-күйіңіз қалай?), ”How things with you?” (“Қалыңыз қалай?») немесе” How are you getting on?” (“Жағдайыз қалай?”). Әңгімелесуші бұл сұрақты өзінің достық ықыласын білдіру үшін сұрайды.

Сәлемдесуге жауап беру

- Quite well, thanks. – Өте жақсы, үлкен рахмет

- So, so, thanks. – жақсы, рахмет.

- I am not well. – Көңіл-күйім болмай тұр

- I am so glad to meet you. – Сізді көргеніме қуаныштымын!

• Quite well, thank you – Жақсы, рахмет