Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілесің тәрбие сағаты

Отбасы – тәрбиенің негізі. Оның құндылығын «Ұяда не көрсең, ұшқанда соны ілесің» деген мақал айқындай түседі. «Отбасы» деген сөз әлеуметтік өмірімізде ертеден орын алса да, «семья», «жанұя», «үйелмен» деген сөздер оның орнын алмастырып жүр. Өйткені, олардың түпкі мағынасы - әке мен шешенің және қандас адамдардың тіршілік ету кезіндегі бірлігі, одағы. Әйтсе де «отбасы» деген терминнің өзіндік мағынасы бар. Бұлай дейтін себебіміз, адам тіршілік процесінде қажеттілігіне байланысты от жақты, үй салды, жұптасып отбасын құрды, ұрпақ сүйіп, өмірін ұрпақтан- ұрпаққа жалғастырды. Демек, отбасы сөзінің мағынасы терең, адамның әлеуметтік өмірін айқындайды. Сондықтан соңғы кезде жарық көрген күрделі еңбектердің мазмұнынан «отбасы» деген термин орын алған. Отбасы тәрбиесі-барлық тәрбиенің негізі. Өйткені баланың туған кезінен бастап, есейгенге дейінгі уақыт аралығында өміріне арқау болатын тәлім-тәрбие отбасы мүшелері (әке, шеше, ата, әже, аға, апа, жеңге, жезде) арқылы беріледі. Олар баланы ата- аналарбабаның өміріндегі еңбек және қоғамдық іс-әрекеттің барысында ғасырлар бойы жинақтаған тәжірибесінен өнеге алып, оны құрметтеуге, жаманнан жиреніп, жақсыға ұмтылуға, қоршаған ортасын танып, оныме

Кейде қазақ отбасының жүйелі тәрбие беру мүмкіндіктері төмен деген пікірлер айтылып қалады. Мұндай пікір қазақ отбасының тәрбиелік ықпалын ұлттық тәрбиенің құндылықтарын ескермеуден айтылған. Егер қазақ отбасы тәрбиесінің өзіндік ықпалы төмен болса әл-Фараби, Қорқыт, Абай, Шоқан, Ыбырай, Қаныш, Мұхтар т.б. зиялы тұлғалардың есімі әлемге әйгілі болмас еді. Демек, қазақ отбасында тәрбие жүйелі жүргізілген, оның тән мен тазалық, еңбек пен өнер, ақыл-ой, ізгілік пен адамгершілік, сыр мен сымбат сияқты мазмұнға ие болғанын Қ.Б. Жарықбаев, С. Қалиев дәлелдейді.

Әр елдің, тіпті жеке отбасыларының тәрбиесінде өзіндік ерекшеліктер болған. Мысалы, қазақ отбасында баланың тәлім-тәрбиесіне мұрындық болатын бесікке салу, тұсау кесу,

атқа мінгізу, сүндетке отырғызу, шежіре үйрету, құда түсу, қыз ұзату, келін алу сияқты дәстүрлермен бірге, отбасында бірігіп ынтымақтық тіршілік ету, үлкеннің айтқанын орындау, кішісің дегенге көну, бірлесіп әрекет жасау, өнеге көрсету сияқты тәрбие жұмыстары өріс алған. Бұлар жастарға өнеге болып келеді. «Бізге өнеге болатын анамыз,-дейді Социалистік Еңбек Ері атанып, 13 бала өсірген Батыр ана- Ұлбала Алтайбаеваның балалары. Ол кісінің жұмысы өте көп, соған қарамастан біздің табыстарымыз бен кемшіліктеріміз туралы әңгімелесіп ақыл-кеңес береді, биязылық танытып, бізге ісін үйретуге тырысады. Сондықтан оның достары көп, біз анамызды айрықша жақсы көреміз»-деп жазады.

Қазақ отбасында баланы өмірге дайындау дәстүрінің бірі- шежіре үййрету. Оның негізгі мақсаты-ата текті білу, ұрпақ тазалығын, яғни ген тазалығын сақтау. Мұны ғылыми тұрғыда Г. Мендель гибридтердің бірнеше ұрпағының біркелкілігі, гендердің тәуелсіз таралуы заңдылықтарына сүйеніп өз тәжірибелерінде дәлелдеген.

Қазақ халқының текнама (генетика) құпиясын түсінуі кездейсоқ емес. Ол ұрпақ келбетінің, іс-әрекетінің, ақыл- ойының дұрыс болуы қажеттілігінен туындаған. Осыған байланысты жеті атаға дейін қыз алып, қыз бермеу дәстүрі ережеге айналған. Мұның шындығы ұлтымыздың өмірінде дәлелденген. Мысалы, есімі әлемге таралған Ұлы Абайдың дүниеге келуі, ақыл-парасат үлгісін танытуы Құнанбайдың өзімен терезесі тең орта жүз биі Битен ұрпағына үйленуіне байланысты болуы керек.

Адам тегіне байланысты отбасын құру тәжірибесі ақыл- ойды дамытып қоймаған, ол ұрпақтың бойында бейімділікті де дамытып, қабілеттің айқындалуына себепші болған. Мысалы, хан әулетіне тән ел басқару, үкім шығару, шешендер мен билерде мәнерлі әрі мақалдап сөйлеу, сөз қадірін білу, сөзін тыңдату қабілеті ұрпақтан ұрпаққа берілген.

Отбасында баланы шежіреге үйретудің білімдік тұлғаны қалыптастырудың мүмкіндігі бар. Өйткені, шежіре ақыл-ойға қозғау салып, адамды тануға, білуге итермелейді. Осыған орай мұғалімдердің кәсіп әрекетін жетілдіруу үшін шежірені аз да болса біледі. Себебі, төменгі, орта, жоғары сыныптың 112 оқушысынан, жоғары оқу орнының 117 студентінен жеті атасын сұрағанымызда, әр топтың 40-42 пайызы жеті атасын білді. Бұл-кейбір отбасының ата-баба дәстүрін құрметтеуді парыз санауынан болған жағдай. Көпшілік ересек оқушылар өз әкесінің есімін айтумен шектелді. Оларды кінәлау қиын.