Ұялшақ балалар белсенділігін арттыру туралы баяндама

ҰЯЛШАҚТЫҚ ДЕГЕН НЕ?

Ұялшақ баланы тану өте оңай: міне, ол бөлмеге кіріп келе жатыр, анасының артына тығылады, психологқа үрейлене қарайды, сұрақтарға біраз іркіліп барып жауап береді, ал кейде мүлдем үндемейді. Бейтаныс балалар арасына түскенде өзі бірінші болып таныспайды – шетте бақылап тұрады. Мұндай бала қатарластарының арасында көшбасшы болмасы анық, өзіне тиіскен балаға тойтарыс та бере алмас... Дегенмен де, осындай, бір қарағанда бірдей мінез-құлық артында кейде мүлдем әртүрлі себептер жатуы мүмкін. Ұялшақтық – бала нақты бір жағдайға түскенде өзі қалыптастырған, белгілі бір мінез-құлық түрі деуге болады. Бұл - бөтен адамдардың алдында жасқаншақтық пен қысылудан бастап, олармен тілдесуден түсініксіз себептермен қорқу немесе тіпті бас тартуға дейін әрқилы көрініс беретін күрделі күй.

ҰЯЛШАҚТЫҚ «БЕТПЕРДЕСІНІҢ» АСТЫНДА НЕ ЖАСЫРЫНУЫ МҮМКІН?

«Интроверт»-балалар. Психология ғылымында «экстраверт» және «интроверт» ұғымдары бар. Аталмыш ұғымдармен көпшілік таныс шығар. Экстраверсия және интроверсия темперамент (мінезділік) ретінде адамға тумысынан беріледі. Экстраверт – сыртқа ұмтылатын, ал интроверт өз ішіне тығылуға ұмтылатын адам. Экстраверт тысқары әлемге (басқа адамдарға, қарым-қатынастарға), ал интроверт өзінің ішкі әлеміне көп көңіл бөледі. Екеуінің де артықшылықтары да, кемшіліктері де бар, бірін жақсы, екіншісін жаман деуге келмес (бірақ, біздің қоғамда экстраверт тұлғалар үстемдік ететіні – бұлтартпас шындық). Интроверт-балалар кітаптар, ой-қиялдар, бұйымдар және табиғат құбылыстары әлемін адамдар әлемінен артық көреді, жалғыздықты жаны қалайды.

Егер бала интроверт болса, оған көп серік, көп дос қажет емес, бірақ, ата-анасы бар күшін салып, оны экстравертке (әсіресе, ата-анасы өздері экстраверт болса) айналдыруға тырысса, бала ұяң болып көрінуі мүмкін. Бұл ретте, интроверсия ешбір жағдайда ұялшақтықты білдірмейді! Мысалы, 9 жасар Әділ әжесінің ауылына барып, атқа мініп үйренгісі келеді, ал қамқор ата-анасы оны жазғы лагерьге береді (Әділдің досы аз ғой!) – танысып үйренсін – пайдалы болады деп ойлайды.

Бұл жағдайда ата-анаға өз баласымен жақынырақ «танысып», ол үшін ненің маңызды, ал ненің онша маңызды емес екенін білуі, сонымен қатар, интроверт-балаға экстраверттер әлемінде ұялшақ болып кетпеуге үйретуі қажет.

Оқу үлгерімінде қиындықтары бар балалар. Кейде ұялшақтық бетпердесі артында сөйлеу және ақыл-өріс үдерістеріндегі ақаулар жасырынып жатады. Ата-анасы мұндай баланың сәтсіздікке ұшырауын ұялшақтығымен түсіндіреді. «Баламыз ұялшақ, сондықтан, көп ойнамайды». Ал шын мәнінде бала ой-қиялының жұтаңдығынан қалай ойнауды білмейді! Немесе «ол ұялып тұр, сондықтан, осылай сөйлейді», ал жақынырақ барып қараса, сөйлеу қабілетінде ақаулар байқалады (жеткілікті сөздік қоры жоқ, өзіне қаратылып айтылған сөзді түсіне алмайды, дыбыстарды айтуда өзіндік ерекшеліктері бар).

Өзін-өзі төмен бағалайтын және өз-өзіне сенімсіз балалар. Ұялшақтық өз-өзін төмен бағалаудың және өз-өзіне сенімсіздігінің салдары болуы мүмкін. Егер бала қиын жағдайға тап болып, одан шығуда сәтсіздікке ұшырағанда қолдау мен үйретудің орнына үнемі теріс бағаға ие болса, кейін осындай жайттарға кезіккен сайын ол қорқыныш пен ыңғайсыздықты сезінетін болады. Ұялшақ балалардың арасында бұл – ең бала саны көп топ. Мұндай балалар өздерін жолдары болмаған, қолдарынан ештеңе келмейтін бейшара деп санайды. Бірақ, олардың басты мәселесі – өзге адамдармен өзара қарым-қатынас құру және өзара әрекеттесу дағдыларының шын мәнінде жоқ болуы, сонымен қатар, осындай өзара әрекеттестікте сәтсіз тәжірибенің басым болуы.

«Өте ұялшақ балалар». Ұялшақтық көрінісінің тағы бір айрықша нұсқасы – бөтен адамдармен мүлдем сөйлеспейтін «өте ұялшақ балалар». Мұндай бала дәлізде анасымен немесе әжесімен даусы сыңғырлап, тоқтамай былдырлап келе жатуы мүмкін, бірақ, психологтың кабинетіне кіре сала үні шықпай қалады, әрі кетсе, келісетінін немесе келіспейтінін білдіріп, басын изейді немесе шайқайды. Бала басқа балалармен байсалды және қуана-қуана араласуы мүмкін, бірақ ересектермен сөйлеспейді. Мұндай ұялшықтық кәсіби тілде «элективті мутизм» («таңдамалы мылқаулық») (сөйлесуден талғамалы түрде бас тарту) деп аталады. Бұл…