Волейболшыларды жаттықтыру сабақтарының физиологиялық негіздері

УДК 612.0+796.011.3

ВОЛЕЙБОЛШЫЛАРДЫ ЖАТТЫҚТЫРУ САБАҚТАРЫН ӨТКІЗУДІҢ ФИЗИОЛОГИЯЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ

Даутбеков Бақыт Даутбекұлы

«Өскемен қаласы химия-биология бағытындағы

Назарбаев Зияткерлік мектебі»

Өскемен, Қазақстан

Аннотация: Мақалада волейбол ойыны адамдардың денсаулығына және зияткерлік ойлау қабілетіне тигізетін пайдасы туралы мағұлматтар берілген. Жылдық жаттықтыру кезеңіндегі волейболшылардың дайындық жүйесін ұйымдастыру, ойыншылардың бір-бірімен қарым-қатынаста және байланыста болатыны, сөйтіп белгілі біртұтастық, бірлестік құратын құрамдас бөліктер туралы ақпараттар жиынақталған.

Кілт сөздер: Волейбол, жаттықтыру кезеңдері, ойынның физиологиялық негіздері, тыныс, талдағыштар, белсенді демалыс.

Бұл спорт түрі үлкен эмоционалдық және зияткерлік жағынан қаныққан спорттық ойын.

Ал, спорттық ойындардың физиологиялық негіздеріне қысқаша тоқтала кетсек, спортттық ойындар ағзаның жеке жүйелерінің морфо-функционалдық жағдайына әсерлері – ойындардың мерзіміне, қарқынына, алаңның аумағына, ойыншылар санына және т.б. факторларға тәуелді болады. Ойын барысында жүгірістер қанша көп болса, вегетативтік өзгерістер сонша айқын болады.

Барлық спорт ойындары аралас типті жылдамдық-күш қимылдармен сипатталады. Ациклдық қимыл қозғалыстар ойындарда басым. Көздеу қимылдарының дәлме-дәл орындалуы бұл ойындағы маңызы зор.

Бұлшық ет жұмыстары спорт ойындарында динамикалық сипатта. Бірақ күш әдістерін қолданғанда бұлшық еттер қысқа мерзімді статикалық ширығулар туғызады. Бұл спорт ойындарымен шұғылданушылардың күш дайындықтарына жоғары талаптар қояды.

Спорт ойындарындағы циклдық қимылдар қуаты ауыспалы. Ойынның әрбір сәтінде ол - үлкен, субмаксималды, максималды болуы мүмкін. Ойын барысында спортшы әрекеті қысқа мерзімге үзілуі мүмкін (ойын ережесінің бұзылуы, допты жоғалту, 1 мин. үзіліс және т.б.)

Жұмыс қуаты төмендегенде және қысқа мерзімді үзілістерде, қайта қалыпқа келу процестері күшейеді. Олар көрнекті, жоғары мамандықты жүйке процестері құбылмалы спортшыларда ерекше білінеді. Спорттық ойындар организмнің анаэробтық мүмкіндіктеріне жоғары талаптар қояды. Егерде ойын жоғары қарқанмен жүрсе (мысалы, шайбалы хоккей) организм анаэробты жағдайда жұмыс істейді, сонда ол ұзақ жүктемеге шыдай алмайды. Осыған байланысты ойын ережесі бойынша ойыншылар ауыстырылады. Спорттың мұндай түрлерінде жоғары нәтижеге жету үшін анаэробтық мүмкіндіктермен қатар, аэробтық мүмкіндіктерді де жетілдіру көзделеді.

Спорттық ойындар жылдамдық, күш, ептілік және арнайы төзімділіктің дамуына септігін тигізеді. Жаттықтыратын жүктеменің өте үлкен көлемі, жалпы төзімділік қасиетінің дамуына әкеледі.

Спорт ойындарымен шұғылданушылардың қимыл дағдылары алуан түрлі. Олардың күрделілігі алаңда тез қозғалу, допты қабылдау, беру және тағы басқа ойын әдістерін қолданумен байланысты. Спорт ойындарында қимыл дағдыларын автоматтандыру қажет. Ол қанша жоғары болса, спортық әрекет сонша тиімді болады. Ойынның жеке әдістері ғана автоматтындырылып қана қоймай, тіпті күрделі компоненттері де автоматтандырылады. Кейбір жағдайларда үйренген қимылдар тиімсіз болады. Спортшының мұндай стереотипті әрекеттері туылған жағдайларға қарай өзгеріп отыруы қажет. Бұлар ерікті және еріксіз түрде экстраполяция жолымен жетіледі. Сонда жаңа қимыл формалары жасалуын қамтамасыз ететін шартты рефлекторлық байланыстар пайда болдады. Дәлірек айтқанда, спорттық ойындарда стереотиптік қимылдар тез және жеңіл өзгере алуы керек. Бұл қимыл әрекеттерін басқарушы жүйке процестері құбылмалылығының арқасында іске асады.

Спорт ойындарымен шұғылдану жүйке процестері құбылмалылығын жетілдіреді. Оның жанама көрсеткіші-шартты қимыл реакцияларының латенттік уақытының қысқаруы. Жүйке процестерінің құбылмалылығы тек қана қимыл құрамы мен екпінділігін өзгерту үшін қажет емес, сонымен қатар тыныс пен қанайналым жүйесіне орайлас өзгерулеріне де қажет. Ойын қимылдардың тез, үйлесімді және дәл болуын талап етеді. Сондықтан көру мен есту мүшелерінен, ойыншылар мен доптың, өз денесінің қалпы мен бұлшық еттерінің күйі туралы, вестибуляр және қимыл талдағыштарынан келетін ақпараттар айқын және қажетті уақытта келуі шарт.

Спорттық ойындар қимыл аппаратына арнайы талаптар қояды. Ойыншы дайындығында бұлшық еттер күшінің «жарылысты» қасиетін жетілдіруді, «секіргіштік» төзімділікті, сөрелік екпін жылдамдығын, жылдамдық төзімділікті қамтамасыз ететін жаттығулар көзделеді. Арнайы күш дайындығы бұлшық еттердің гипертрофиясына әкеледі. Бірақ гипертрофия олардың жылдамдық қасиетін төмендетпеуі керек.

Ал, волейбол ойынына қысқаша физиологиялық сипаттама берсек:

Волейбол ойынында басқа спорттық ойындарға қарағанда алаңдағы қозғалыстар қарқыны аз. Осыған байланысты ағзадағы вегетативтік өзгерістер аса үлкен білінбейді. Координациялары күрделі волейболшылар қимылдары қаңқа еттерінің қатты болуын талап етеді, әсіресе олардың күш және жылдамдық қасиеттерінің дамуына әсер етеді. Бұл жоғарғы дәрежілі волейболшыларда аталмыш дене қуаты қасиеттері жақсы дамиды дегенді білдіреді.

Орталық жүйке жүйесі. Волейболшының шеберлігін арттыру үшін қимылдарды басқаруды жетілдіру қажет, нәтижесінде қимыл әрекеттерінің үйлесімділігі жақсарады. Үйлесімділіктің жақсарғанын ойын әдістерін орындағандағы бұлшық еттердің электрлік белсенділігінің өзгеруінен байқауға болады.

Талдағыштар. Волейбол көптеген талдағыштарға жоғары талаптар қояды. Көрнекті волейболшыларда көру аймағы, әдеттегі жағдайда, қалыпты мөлшерде. Ойын алаңына шыққанда және денені қыздырғанда көру аймағы 15-20% ұлғаяды. Көру аймағының кеңуі, көздің торлы қабықтарындағы шеткі элементтерінің және көру орталығының қозғыштығы артуымен түсіндіріледі.

Волейбол ойынында торлы қабықтың шеткі және орталық функцияларының маңызы бірдей. Торлы қабықтың шеткі элементтері таяқшылар, алаңда бағдарлауда қамтамасыз етеді. Орталық элементтері құтышалар, допты шығыршыққа тастауды орындағанда…