Садақ ату спортының физиологиялық әсері туралы баяндама

Батыс Қазақстан инновациялық-технологиялық университеті

«Қоғамдық пәндер және дене мәдениеті» кафедрасы

Тақырыбы: Садақ ату спорты

Орындаған: «Дене шынықтыру және спорт» білім беру бағдарламасының 3 курс студенті Қомшабай Ж.К.

Жетекші: PhD қауымдастырылған профессоры Мендигалиева А.С.

Орал, 2023 жыл

Жоспар:

І. Кіріспе

ІІ. Садақ атудың шығу тарихы

ІІІ. Қазақстанда садақ ату спортының дамуы

ІV. Батыс Қазақстандағы садақ ату спорты

V. Садақ атудың физиологиялық әсері

VІ. Пайдаланылған әдебиеттер

І. Кіріспе

Садақ — жебе атуға арналған қол қаруы. Алыс қашықтықтан ұрыс жүргізуге арналған. Садақты тас дәуірінен 20 ғасырға дейін дүние жүзінің барлық халықтары пайдаланған. Ерте кезде аң аулауда, кейін соғыс ісінде қолданылған. Қарапайым садақты тобылғы, үйеңкі, т.б. ағаш шыбықтарынан доғаша иіп, екі ұшын қайыспен керіп жасайды. Күрделі садақтың сыртқы бетіне сіңір тартылып, ішкі жағы мүйізбен қапталады, кейде ортасы мен екі шетіне сүйек бастырма қағылады. Күрделі садақты ежелгі Шығыста, оның ішінде сақтар, кейінірек ғүндар мен Орталық Азия халықтары көп қолданған. Қазақ садағы көшпелілер садағының жетілдірілген жалғасы болып саналады. Ауыз әдебиетінде садақтардың қолданылған материалдарына қарай “қайың садақ”, “қарағай садақ”, “үйеңкі садақ” деген атаулары кездеседі. Қайыңның қабығымен қапталған, сарғайған түсіне байланысты “сарыжа”, “сарсадақ” деген атаулары да бар.

Сурет 1. Садақ ату

Садақ тарту, спорттың ежелгі түрлерінің бірі. Мұны археологиялық қазбалар дәлелдеді. Адамзат дамуының басталуында садақ негізгі аңшылық қару болды, кейін оны әскери мақсаттарда пайдалана бастады. Еуразия халықтарында садақ ату ерте кезден бастап дами бастады. Қазір ол Қазақстанда, Қырғызстанда, Башқыртстанда және басқа да республикаларда көпшілікті тартатын ұлттық спорт түрі болып табылады, ал Бурятияда ешбір ұлттық мейрам садақ атусыз өтпейді, оған мыңдаған адамдар қатысады. Біздің уақытымызда Садақ тарту спорты кең тараған. Ол мергеннен жалпы жақсы дене дайындығын, дәл есептеуді және кездеу әдістерін меңгеруді талап етеді. Садақ атумен кез келген жас пен жыныстағы адамдар шұғылданды. Жарысқа жасы 14-ке жеткен мергендер қатыса алады. Садақ тартудан халықаралық бірлестік 1959 ж. құрылды. Оның жабдығына садақ пен жебеден бөтен: адырнадан киімді қорғайтын көкірекшеден адырнаның соғуынан сол қолдың сақтайтын биялай білезігінен; оң қол саусақтарының мүйізгестенуінен сақтау үшін қалқан немесе саусақ қаптан, жебені алып жүру үшін қорамсақтан, жебені ылғал мен лас заттардан тазарту үшін шашақтан (кистыдан); металл жебені түзейтін машинкеден және басқалардан тұрады. Садақ тарту өтетін орын

ІІ. Садақ атудың шығу тарихы

Садақ - Адам ойлап тапқан алғашқы дәл қашықтықтағы қару. Бұл таңғажайып механизмнің біздің мыңдаған жылдар бұрын біздің алыс ата-бабаларымызға қызмет еткеніне дәлелдер бар. Ежелгі үңгірлердің қабырғаларында сіз қарабайыр садақтармен соғыс және аң аулау көріністері туралы ой жүгірте аласыз. Бұл талғампаз қару-жарақтар бүкіл адамзат тарихымен қатар жүрді. Садақтың ойлап табылуы адам өмірін түбегейлі өзгертті деп сенімді түрде айта аламыз. Аң аулау әлдеқайда жеңілдеді, соғыстар мүлдем жаңа сипат алды.

Сурет 2. Садақ атудың шығу тарихы

Садақ пен оқ —Мезолит заманынан бері бар, садақты үйеңкі, басқа да қатты ағаш шыбықтарын доғаша иіп, екі ұшын қайыспен керіп жасайды. Күрделі садақтың сыртқы бетіне сіңір тартылып, ішкі жағы мүйізбен қапталады, кейде ортасы мен екі шетіне сүйек бастырма қағылады. Садақтың ағашына керілген жіптің атаулары — кіріс, адырна, қайыс. Кіріс — садақтың керме бауы, қайысы Адырна — садақтың кермесі, яғни садаққа иіп тартылған қайыс. Садақшының жарағына кіретін нәрселері: жебе салынған қорамсақ, қолды жебеден сақтайтын жапсырма, садақ тартатын, қолды сақтайтын қолғап немесе саусақ киер.

Садақ ату — мергендік спортының бір түрі. 1900 жылдан бері - жазғы Олимпиада ойындарының тізіміне кірген. Шыдамдылық, жүйке мықтылығы, өткір көз және қуатты қол – осының барлығы садақпен атқанда жеңіске жету үшін қажет. Бүгінгі күні осы спорт түрімен әлемгнің 140 елінде айналысады, ал садақ ату көп күшті қажет ететін, соңғы жебеге дейін жалғасатын жарыс. Садақ ату халықараралық федерациясы (ФИТА) 1931 ж. құрылды.

Садақ ату адамзат қоғамы дамуының алғашқы кезінен аң аулауда, сондай-ақ оқпен атылатын қарулар шыққанға дейін соғыста кеңінен қолданылған. Садақ тарту башқұрт, қырғыз, бурят, қазақ, т.б. халықтардың жамбы ату, алтын қабақ, теңге ату сияқты ұлттық ойындарында кең таралған.

Көптеген халықтар өздерінің өмір сүрген аймағында қол жетімді материалдар мен қару-жарақтың міндеттеріне байланысты басқа садақ үлгілерінен өзгеше болды. Шығыс халықтары осы атыс қаруын жасау мен пайдалануда ерекше шеберлікке қол жеткізді. Дәл осы Азияда әртүрлі материалдардан тұратын композиттік садақ ойлап табылды және танымал болды. Осындай қаруды жасау кезінде аңшылықтан алынған материалдар қолданылды. Көбіне жебе жануарлардың сіңірлеріне, сүйектері мен мүйіздеріне кіретін.[2]

ІІІ. Қазақстанда садақ ату спортының дамуы

Қазақстанда садақ ату спорты 1967 жылдан дами бастады. Қазақстандық В.Шин КСРО командасы құрамында (М-1 жаттығуына) 1986 ж. Еуропа чемпионы болды. А.Кислицин…