Баскетбол ойынының адам ағзасына физиологиялық әсері

Батыс Қазақстан иновациялық-технологиялық университеті

Жаратылыстану-ғылыми пәндер кафедрасы

Тақырыбы: «Баскетбол ойынының ағзаға физиологиялық тұрғыдан әсері»

Орындаған:ДШжС білім беру бағдарламасының 3курс студенті Сәниева Назерке

Тексерген:PhD, қауымдастырылған профессор Меңдіғалиева Аягөз Сарсенбайқызы

Орал, 2022

Кіріспе.......................................................................................................................3

1. Баскетбол ойынының шығу тарихы................................................................4-5

1.2 Қазіргі кездегі баскетбол ойынының дамуы...............................................6

1.3 Қазақстандағы баскетболдың даму ерекшеліктері ....................................6

2. Баскетболдың адам ағзасына әсері.....................................................................7

2.1 Баскетбол ойынының тыныс алу жүйелеріне әсері. ...................................8

3. Баскетбол ойындарда кездесетін жарақаттарға сипаттама...............................9

3.1 Баскетболдағы дене дайындығы жарақаттардың алдын алу құралы ретінде...............................................................................................................10-11

Қортынды...............................................................................................................12Пайдаланылған әдебиеттер тізімі........................................................................13

Кіріспе

Баскетбол (ағылш. basketball, basket – себет (торқалта), ball – доп) – ептілікті қажет ететін қызу тартысты спорттық ойын. Оған бес ойыншыдан тұратын екі команда қатысады. Баскетбол алаңының қарама-қарсы екі шетіне орнатылатын қалқаны бар тағандарға сақина бекітіледі.

Ойынның мақсаты – допты қарсыласының сақинасына түсіріп, ұпай жинау. Ойыншылардың допты лақтыруға, пас жасауға, домалатуға немесе жерге жиі-жиі ұрып дриблингпен алып жүруіне болады. Доп өзіне тигеннен кейін ойыншы онымен тек екі адым ғана аттай алады. Баскетболды таза 20 минуттан екі тайм ойнайды. Таймдардың арасындағы үзіліс 10 минуттан тұрады.

Ойынның басында төреші алаңның қақ ортасында командалардың екі ойыншысының арасында тұрып допты тіке лақтырады. Олар секіріп, допты командасындағы әріптестеріне тартып әперуге тырысады.

Табысқа жету үшін барлық команда мүшелері әрекетінің үйлесімділігі, өз әрекеттерін ортақ мақсатқа жұмылдырулары қажет.

Ойыншыларды қызметі бойынша бөлу – ойын әрекетінің негізгі принциптерінің бірі. Ойыншыларды ойын амалдары мен алаңдағы орналасуына қарай ғана емес, сондай-ақ оларды психо-физиологиялық ерекшеліктеріне қарай да ажыратады.

Командалар өз ойларын жасырын ұстап және сонымен бірге қарсыласының жоспарын ашып, одан озуға тырысады. Ойын өз команда ойыншыларының өзара әрекетімен және допты алып қойып, шабуылды ұйымдастыруға барлық күші мен білігін салған қарсылас арасында жүргізіледі. Осыған байланысты бірінші кезекте ойыншының жедел ойлауына талап қойылады. Спорттың көптеген басқа түрлерімен салыстырғанда шешім қабылдау шапшаңдығымен ерекшеленеді. Ойлау шапшаңдығы, әсіресе жағдайдың өзгеруі мүмкіндігін есепке алу қажет болғандағы, сондай-ақ көңіл-күйге қысым түскен жағдайларда шешім қабылдауда өте маңызды [1].

1.Баскетбол ойынының шығу тарихы және ойын ережесі.

Баскетболдың отаны Америка Құрама Штаттары болып есептелінеді. Алғашқы ойын 1891 жылы Массачусетс штатының Спрингфилд қаласында құрылған Христиан жастар қауымдастығының оқу жаттығу орталығында ұйымдастырылған. Сол кезде Канададан қоныс тепкен жас мұғалім, доктор Джеймс Нейсмит гимнастика түрін ары қарай жетілдіру мақсатында жаңа ойын түрін ойлап тауыпты деседі.Баскетболды құру кезінде суық қыс өте маңызды роль болғанын айта кету керек. Нейсмит студенттері қыста жаттығу залдарында жаттығуға мәжбүр болды. Студенттер залдағы біртұтас жаттығудан шаршады. Бірақ студенттерге физикалық формасын ұстау керек болды. Джеймс Нейсмит екі апта бойы оқушылардың жаттығу процесін қадағалап жаңа ойынды бастауға бет бұрады. Сол уақытта (регби, лакросс, футбол, хоккей және бейсбол) танымал болған командалық спорт түрлерін зерттеді. Нейсмит жаңа ойын үшін негізгі үш талаптар енгізді. Біріншіден, ол спорттық доптар кейде ойыншыны жарақаттап алуы мүмкін, сондықтан оның жаңа ойыны, ең оңай болатын футбол добын таңдады. Екіншіден ойыншылар көп болғандықтан допты бір-біріне беру дұрыс деп санады. Ойыншылар допты күрес кезінде ала алады. Үшінші баскетбол ойынының жаңалығы ол қатысушылар арасында контактті тө

Алғашында ойынды футбол добымен өткізген. Арада бір жыл өткен соң Джеймс Нейсмит арнайы доппен қоса, баскетболдың алғашқы 13 ережесін ойлап тапты.

1- сурет Баскетбол алаңының жалпы ауданы

Нейсмиттің мақаласын сүйемелдейтін баскетбол ойынының иллюстрациясы 1892 жылы оның 13 ережелерін тізімдейді:

1.Допты кез-келген бағытта бір немесе екі қолмен лақтыруға болады.

2.Допты кез-келген бағытта бір немесе екі қолмен ұруға болады.

3.Ойыншы доппен жүгіре алмайды, ойыншы оны ұстап алған жерінен лақтыруы керек, жақсы жылдамдықпен жүгіргенде допты ұстап алған адамға жәрдемақы төленеді.

4.Допты қолдың арасында немесе арасында ұстау керек, қолды немесе денені оны ұстау үшін пайдалануға болмайды.

5.Қарсыластың иығына, ұстап тұруына, итеруіне, адастыруына немесе соққыларына жол берілмейді. Кез-келген адамның осы ережені бірінші рет бұзуы ереже бұзушылық деп саналады, екіншісі оны келесі мақсат қойылғанға дейін дисквалификациялайды немесе егер адамға зиян келтіру ниеті болған болса, онда оны ауыстыруға болмайды.

6.Допты жұдырықпен ұру, 3 және 4 ережелерін бұзу және 5 ережеде сипатталғандай ереже бұзушылық.

7.Егер екі жақ қатарынан үш рет қателік жіберсе, онда қарсыластар үшін гол саналады.

8.Доп себетке лақтырылғанда немесе оны ұрған кезде және сол жерде тұрған кезде жасалады. Егер доп шетіне тіреліп, қарсылас себетті жылжытса, ол гол ретінде саналады.

9.Доп шекарадан шыққан кезде оны далаға лақтырып, оны алдымен оған қол тигізген адам ойнайды. Даулы жағдайда төреші оны тікелей далаға лақтырады. «Лақтырушыға» бес секунд рұқсат етіледі. Егер ол оны ұзақ ұстаса, онда ол қарсыласқа өтеді. Егер кез-келген тарап ойынды кешіктіре берсе, төреші оларға ереже бұзушылықты шақырады.

10.Төреші ерлердің төрешісі болады және бұзушылықтарды ескеріп, қатарынан үш рет қате жіберілген кезде төрешіні хабардар етеді.

11.Төреші доптың төрешісі болып табылады және доптың қашан болатынын, шекарасында және қай жаққа жататындығын шешеді және уақытты сақтайды. Ол мақсат қойылған кезде шешім қабылдайды және мақсаттарды төреші орындайтын басқа міндеттермен бірге есепке алады.

12.Уақыт он бес минуттық жарты уақытты, ал бес минуттық демалысты құрайды.

13.Осы уақытта ең көп гол соққан тарап жеңімпаз деп танылады. Тең түскен жағдайда ойын капитандардың келісімі бойынша басқа мақсат қойылғанға дейін жалғасуы мүмкін.

1893 жылы баскетболға қызығушылар саны бірден көбейген. Ал, 1894 жылы жаңа ойынға қызығып, әуестенушілер айтарлықтай артқан.Сол кездері АҚШ-та алғаш рет ресми ережелер тіркелімге алынды. АҚШ-тан бастау алған баскетбол ойыны бірте-бірте Шығыс елдеріне таралды. Атап айтар болсақ, Жапония, Қытай, Филиппин, солай-солай Еуропа елдеріне, Оңтүстік Америкаға бет алды. Араға он жыл салып АҚШ-тың Сент-Луис аумағында американдықтардың қолдауымен бірнеше қаладан құралған командааралық турнир өтті. Сондай-ақ баскетбол 1924, 1928 жылдары олимпиада бағдарламасынан орын алды.Жиырмасыншы жылдары алғашқы әлемдік кездесулер ұйымдастыра бастаған ұлттық баскетбол федерациялары жұмыс жасады. Осылайша, 1919 жылы АҚШ, Италия мен Францияның әскери командалары арасында турнир өткізілді.1923 жылы Францияда әйелдер арасындағы халықаралық кездесу тұсауын кесті. Оған Англия, Италия, АҚШ-тың командалары қатысқан[2].

1.2 Қазіргі кездегі баскетбол ойынының дамуы

Кәсіби баскетбол пайда болғаннан бері көптеген ережелер өзгерді. Бұл ережелер бірден өзгерген жоқ, керісінше өзгеріп отырған ойын мәнеріне сай дамыды. 1951 жылы еркін лақтыру жолағының кеңеюінен және 1964 жылы одан әрі кеңеюден бастап, бұл өзгеріс негізгі әсерді азайту үшін жасалды. Содан кейін 1954 жылы 24 секундтық ату сағаты енгізілді. Бұл ойын жылдамдығын арттыру үшін баскетбол командасын допты 24 секундтық таймер аяқталмай тұрып атуға мәжбүрлеу арқылы жасалды. Соңында, 1979-1980 маусымда үш нүктелі сызық енгізді. Бұл ойын көбіне себеттің астында ойнайтын ойыншыларды тарату үшін және ойынға одан әрі қиындық тудыру үшін жасалды.1950 жылдардың аяғы мен 1960 жылдардың басында қара спортшылардың келуі толқуды күшейтіп, ойынды жандандырды. Осы уақытқа дейін Лига негізінен афроамерикалық ойыншылардан құралды, ал жұлдыздардың көпшілігі қара түсті болды[3].

1.3 Қазақстандағы баскетболдың даму ерекшеліктері

Қазақстанда баскетбол федерациясы 90-шы жылдардың басында ғана пайда болды. Бұқаралық жағынан футбол мен бокстан кейінгі спорт түрі. Дегенмен, баскетболға қызығушылығы бар жастардын саны күннен-күнге артып келеді.

Қазақ КСР-інде баскетбол туралы алғашқы ақпарат 1925 жылы көрсетілген. Бұл жылы баскетболдан провинциялар біріншілігі өткізілді. Алайда, баскетболдың пайда болуы ресми 1926 жыл болып саналады. Сол жылдың жазында Семейде 1-ші Республикалық кәсіподақ дене шынықтыру мерекесі өтті, оның бағдарламасына баскетбол да енгізілді. Қазақстанда баскетболдың ерекше дамуы XX ғасырдың 40-жылдарының бірінші жартысынан басталады. Қазақстан командалары 1940 жылдан бастап (ерлер), 1946 (әйелдер) КСРО чемпионаттарына жиі қатыса бастады.Қазақстан баскетболының қалыптасуында И. Копилевич, М. Жиенбаев, Ю. Бухвалов үлкен еңбек сіңірді.

1972 жылдан бастап «Буревестник», одан кейін «Университет» (Алма - Ата) командалары СССР чемпионаттарының жоғарғы лигасында жақсы ойындар көрсетіп, CCCР халықтарының VI және VIII спартакиадасында екі рет төртінші орыннан көрінген және осы спартакиадаларда одақтас республика командаларынан бөлек АҚШ, Франция, Чехославакия және Югославия командалары да қатысқан. Еліміз Тәуелсіздікке қол жеткізгеннен кейін 1992 жылы Қазақстан Республикасының Ұлттық баскетбол федерациясы ФИБА-ға және ФИБА Азияға…