Ыбырай Алтынсарин туралы қазақ әдебиеті мақаласы

ЫБЫРАЙ АЛТЫНСАРИН ҚАЗАҚ ХАЛҚЫНА, БІЛІМ БЕРУ

ЖҮЙЕСІН ЖҮЗЕГЕ АСЫРУШЫ

Жиенбаева Самал Аскаровна Қазақ тілі және қазақ әдебиеті пәнінің І санатты

оқытушысы «Арқалық политехникалық колледжі» КМҚК

Ы.Алтынсарин - қазақ мәдениетінің зор қайраткері. Қазақ ССР тарихының өткен ғасырын еске алсақ, көзге толық, көңілге медеу үш адамды алдымен айтамыз. Олар — кең Казақстанның шалғай жатқан өлкелерінен шықса да, үш бір туғандай сезінетін асыл жандар. Олар үшеуі үш мұнарадай болған: Шоқан, Ыбырай, Абай. Бұл үшеуінің өмір, еңбек майдандары үш алуан болуымен қатар, үшеуін бір туғандай ететін ұқсастық та аса айқын. Ол ұқсастық - олардың нәр алған тамырынан, аналық топырағынан туған. Ыбырайдың өмірі, еңбек еткен ортасы, әлеумет-қоғамдық қайраты, әрекеті Шоқанға да, Абайға да ұқсамайды. Ыбырай екеуінің де ісін өз өмірінде еңбегіне түйістіріп қоса білді. Сөйтіп, ол екеуі істемеген тың тарихтық ұзақ өрісі бар, зор келешегі бар істердің үлгісін өз қолымен орнатты. Әрі ол — жаңа үлгідегі ақын. Әрі ол — сол кездегі Россияда батыл жаңалық жасап, "бұратана" елдер үшін тың үлгілі мектеп ашушы. Ол — мектептің өзіне бөлек ерекшелігі бар программаларын, оқу құралдарын жазушы. Қазақтың ең алғашқы мәдениетті мектебін жасаумен қатар, жазушылылық пен оқытушылықты ол аса шебер өнерлі түрде қабыстырушы. Ыбырай халқына өз тұсында-ақ қадірлі, даңқты болды. Өткен замандағы Ыбырай Алтынсарин сынды озғын ой иел

Алтынсариннің әлеуметтік және ақындық ортасы. ...Ыбырай өскен, қызмет еткен Торғай, Қостанай қалалары бүкіл қазақ еліндегідей ақынға, өнерпазға кенде болмаған. Ыбырай солардан үлгі, өнеге алып, халық творчествосынан сусындап өскен. Елдің озық ойлы өкілдерінен саналатын ақындарды Ыбырайға жақындығы әсері жағынан үш топқа бөлуге болады. Біріншісі — Ыбырайдан жасы үлкен, ақындық өнерімен елге ерте танылып, жас ағартушыға үлгі, өнеге берген ақындар. Екінші топ — Ыбыраймен замандас, қатар жүріп ағартушыдан үлгі, өнеге алып, өздері оған жақсы әсер еткен ақындар.

Үшінші топ — Ыбырайдан тікелей үлгі алып, оны мадақтап, игі ісін жұртқа жария еткен ақындар. Мұның алғашқы тобының өкілі деп Қостанай төңірегінің белгілі ақыны Өске Торқаұлын (1788 — 1857) атауға болады. Әбден кемеліне келген бұл ақын Ыбырай сөз тани бастағанда, 16 жасқа толғанда дүние салған. Ыбырайдың ой-өрісіне оның елеулі ықпалы болды деуге осының өзі жеткілікті дәлел бола алады. Бұған қоса Өске ақын Ыбырайдың атасы белгілі Балғожа бидің ықпалындағы адам. Өскенің қазір қолда бар шығармаларынан оның Балғожа бимен жақындығы айқын көрініп тұр. Ыбыраймен замандас, аралас - құралас жүрген ақындар тобы өкілдерінің бірі Сейдахмет Бейсенұлы (1841 — 1912жж). Жергілікті жұрт оны арғы аталарының есімімен "Таңат Сейдахмет ақын" деп те атайды. Ыбырай Атгынсариннің ағартушылық, ақындык, зиялылық қалпынан үлгі алып, оны өнеге тұтқан шәкірт, ақындар өкілдерінің бірі Қостанайлық Нұржан Наушабаев (1859 — 1919 жж.).

Ыбырай Алтынсарин ыкпалында болған, елге танымал ақындардың бірі Күдері Жолдыбайұлы. Оның "Аманкелдінің Торғайды алғаны" атты дастаны сонау соғыстан бұрын "1916 жыл" деген жинақта жарияланды. Күдері жөнінде пікір айтып, деректер жинап жүрген Сейіт Кенжеахметов. Оның "Күдері жауынгер ақын'" деген мақаласы 1970 жылғы 1 тамызда Қостанай облыстық "Коммунизм жолы" газетінде жарияланды. Оның бір-қатар өлеңдері ақын Назарбек Бектемісов қолында болуға тиісті. Ыбырай ықпалында болған ақындардың енді бірі- Ақмолда Орынбайұлы. Торғай уезінің Аққұм болысында, Қарақұм жағындағы Молтыркиік деген жерде туып өскен. Ыбырай Алтынсариннің ақындық ортасы жөніндегі біздің кейбір ойларымыз осындай. Ендігі жерде Ыбырай Алтынсариннің ақындық ортасын зерттеуді болашақтың игі ісі дер едіқ.

Ы.Алтынсарин – қазақ өлкесінде орыс – қазақ мектептерінің, тұңғыш халық мектептерінің негізін салушы. Алтынсарин қазақ халқына мектепте білім берудің жүйесін жасап, оны мүмкіндігі болғанша жүзеге асырды. Ол жүйенің бүгінгі таңда да маңызы зор. Алтынсарин смектасында екі класстық орталық училище негізгі орын алады. Ол училищелер уездік училищелердің жоспары және программасымен жұмыс істеп келді. 6 жыл оқитын екі кластық училищелер ұйымдастыру идеясы да өте орынды болды. Осы типтес білім беру жүйесі жақсарған бастауыш мектептер бір сыпыра уақыттан кейін көбейе бастады. И. Я. Яковлев 70- жылдары 4 жыл оқытатын бастауыш мектеп типін жасады.

Чуваштың Симбирскідегі мұғалімдер даярлайтын орталық мек- тебі 6 жыл оқытатын 3 кластық еді. Ал Алтынсарин ұйымдастырған мектеп жалпы білім беруді мақсат етті. Алтынсарин қызметінің алғашқы жылдарында-ақ Торғай облысыиың 4 уезінің әрқайсысынан бір-бірден орталық училище ашты тек қана Ақтөбедегі училище әлі екі кластық емес еді. Бұл училищелердің әрқайсысында 30 орындық қазақтың ер балаларына арналған интернат болды, орыс балалары үйден қатынап оқитын. Торғай және Ырғыз мектептері екі кластық орыс-қазақ мектебі деп аталады, өйткені бұларда осы екі ұлттың балалары оқитын. Троицк (екі кластық) және Ақтөбе (бір кластық) мектептерінде қазақ балалары ғана оқыды. Бұл 4 орталық училищені Алтынсарин қазақ арасындағы алғашқы мәдениет ошағы деп санады. 1879 жылы Торғай облысында мектеп ипепекторлығы қызметі белгіленіп, оған осы облыста тұрушы Алтынсарин шақырылды. 1881 жылы Орск қаласында (Орынбор губерниясы) да қырғыз мұғалімдер мектебі құрылды». Мектеп инспекторлығына кірісісімен, Ыбырай Орынбор оқу округының қамқоршысына мектеп жайындағы өз пікірін білдірді. Олар: Болыстық мектептерде оқу жұмысын жургізуге орыс және қазақ тілін қатар білетін мұғалім жоқ. Бұған Орынбор қазақ әскери бөліміне

Алтынсарин 4 орталық мектеп ашумен қатар болыстық ауылдық мектептердің түрін белгіледі. Бұдан бұрын болыстық мектептерді ашу жұмысы қазақтан дайындығы бар мұғалім болмағандықтан, кейінге қалдырылып еді. Болыстық мектептер болысқа қарасты жердің орталығынан қолайлы пункттерде ашылады. Ауылдық мектептер халықты жаппай сауаттандырудың жаңа жолы болды. Бұл мектептер болыстық немесе екі жылдық орыс-қазақ мектептеріне жақын жерден

ашылып, солардың бөлімшесі ретінде есептелді де, сол мектептердің меңгерушілері оған басшылық етіп отырды. Оқу мерзімі — екі жыл. Алтынсариннен кейін инспектор А. В. Васильев Торғай обылысында", кейін Қазақстанның басқа да облыстарында осы (ауылдық) мектептерді ашумен шұғылданды. Мұның өзі Алтынсариннің системасын жүзеге асырудың жалғасы сияқты болды. Ауылдық мектептер көшіп-қонғанға қолайлы, мүліктермен жабдықталды. Ауыл мектептерінде берілетін білім дәрежесі болыстық мектептердің бірінші және екінші бөлімдерінен алатын білім дәрежесіндей болды.Ауылдық мектеп мұғалімі өз оқушыларын жылында 1 рет болыстық мектеп жанындағы комиссия жүргізетін сынаққа апарып қатыстыруға міндетті еді.

Қыз балаларды оқыту, қазақ қыздарына арналған интернаттар. Арнаулы білім беру. Қазақ кыздарына арналған тұңғыш мектеп 1887 жылы ашылған 20 орындық Ырғыз қыздар училищесі еді. Мұнда білім берумен қатар колөнері де үйретілді. Торғай облысының соғыс губернаторы Я.Ф.Барабаш осы училищенің ашылуына байланысты мектеп инспекторы Алтынсаринге былай деп жазды: «Сіздің бастап отырған осы игі ісіңіздің табысқа жете беруіне тілектеспін. Бұл ісініз қырғыз халқының, әсіресе әйелдердің, білім мен енбектің маңызын түсінуіне әсер етіп, оларды соған ынталандыра түсетін нәтижеге жетуіңізді тілеймін». Осы тәріздес құттықтаулар басқалардан да келіп жатты, баспасөз беттерінен де орын алып, онда Ырғыз мектебінің ашылуы қазақ даласындағы әйелдерге білім берудің бастамасы деп атап көрсетті.

1891 жылы Торғайда иитернатты қыздар училищесі, 1893 жылы интернатты қыздар мектебі Қостанайда ашылды. Алтынсарин қазақ даласында арнаулы білім беретін белгілі мамандыққа дайындайтын оқу орнының да негізін салды. Бұл бағыттагы жұмысын Торғайдағы Я. П. Яковлев атындағы қолөнер училищесін ашудан бастап, кейін қыздардың алғашқы колөнер мектебін және екі кластық училищелерде қолөнер үйрететін класс ұйымдастырды. Бұл айтылғандарға қоса Қостанайда ауыл шаруашылық училищесін құру мақсатына жетіп, Красноуфимск өндіріс-техникалық училищесіне қазақ балаллрының да түсуіне жағдай туғызды. 1882 жылы Алтынсарин (жоғарыда айтылған) Я. II. Яковлев атындағы қолөнер училищесін ашты. Алғашқы кезде бұл училище ағаш өңдеу, токарьлық және тігіншілік өнерлерін оқытып үйретті. Сонымен қатар бір кластық мектеп программасы бойынша оқу