Ыбырай Алтынсарин мұрасы туралы қазақ тілі мақаласы

Ыбырай – туған жердің азаматы.

«...Бастасаңыз Аллалап,Оқымаған жүреді,Қараңғыны қармалап...» деген екен Қостанай облысының тумасы, ұстаздардың атасы Ыбырай Алтынсарин. Жалпы, қазақ даласын оқуға және білімге шақырған ұстазымыз, елімізде білім көздері болған алғашқы мектептерді ашқан, дүниедегі байлық, мал, бақыт тек оқу-білім екенін өсиет еткен ұлы педагог-ағартушы Ыбырай Алтынсарин – туған жердің, біздің жерлесіміз. Даласы кең Қостанай аймағына білім қаймағын шайқап, педагогикалық ғылымның негізін қалап, майын құйған нағыз данышпан десе де болады. Өзі ұйытқы болған оқу-білімнің төріне тек бай балалары емес, кедей балаларын да шақырған. Көзі ашық көкірегі ояу болашақ тәрбиелеудің қайнар көзін ашқан туған жеріміз Қостанайдың перзенті, дарабоз да дархан, тарихи тұлғамыз балалық шағын атасы Балқожамен өткізеді. Атасы сол кездегі қыпшақ руының рубасшысы, ауылдың әкімі, сауатты да беделді, әрі бай болған ірі қайраткер ретінде танымал болған. Сол атасынан адалдық, тапқырлық пен әділдіктің жолдарынан тәрбие көрген Ыбырай шешен болып өседі. Оны атасы Балқожаның өзімен бірге ертіп алып, небір шешімі қажет жиындарға қатыстырып, билік айтқызуынан қанатын қатайды деп түсіндім. Ол атасының бетін қайтармай қай жиындар болсын

1866-1868 жылдары Торғайда уақытша сот болып, 1868 жылы қазақ мектебін 2 сыныптық қазақ училищесі қылған соң, мамандар даярлайды. Ал 1869 жылы басқарманың аға көмекшісіне ауысып, 1841 жылы қайта сот болып жұмыс жасайды. 1874 жылы тұңғыш педагог Ыбырай Алтынсарин орыс герграфиялық қоғамына мүше болып сайланады. 1875-1876 жылдарда Қазан және Петербург деген қалаларға сапар шегеді де, қайта Торғайға оралып, Орынбор, Қазан, Петербург қалаларынан мектепке және үстаздарға қажетті әдістемелік, т.б кітаптарды мол әкеліп, жұмыстарына қызу кіріседі. Содан соң, 1879 жылдың күзінде Торғай облысы бойынша мектептерді бақылаушы инспектор болып тағайындалады. 1881 жылы Бөрте деген жерде бір сыныптық орыс-қазақ училищесі ашылады. 1882 жылы Ыбырай Алтынсарин мектептерге ән-күй сабақтарын енгізіп, жергілікті шаруашылық қожайындарынан ақша жиып, кітапхана да ашқан. 1883 жылы қолөнер мектебін, 1887 жылы Ырғыздан қыздар училищесін ашып тағы да қазақ елін қуантады. 1888 жылы 28 қазанда қазақ қыздарына арналған 12 орындық мектеп – интернат ашылғандығын, содан соң Қостанайдан бір сыныптық ұл балалар үшін орыс мектебі ашылды. Жалпы қазақ даласын сауаттандыруда аса зор қызмет атқарған Ыбырай Алтынсарин сол м

Туған жердің азаматы Ыбырай Алтынсарин мектептерді ашудың сыртында «Қазақ хрестоматиясын» дүниеге әкелді. Хрестоматия екі кітаптан тұрады. Алғашқы кітаптағы мақалалар төрт тарауға:

Балалар өмірінен алынған әңгімелер, орыс және Паульсонның хрестоматиясынан әңгімелер, мысалдар мен халық әдебиеті, баланың хаты дегендер бар.

Түрлі жастардағы адамдардың өмірлерінен алынған әңгімелер берілген.

Қазақ ақындарының ең жақсы өлең-жырларынан үзінді келтірілген.

Қазақ халқының мақал-мәтелдері берілген.

Екінші кітабынан қазақ халқының аңыз-әңгімелері, тарих, география, табиғат және өндіріс техникасы туралы, кеңсе ісін жүргізу түрлері туралы мақалалар болды.