Ыбырай Алтынсариннің ағартушылық қызметі туралы мақала

Ыбырай Алтынсариннің ағартушылық және педагогикалық қызметінің құндылық негіздері.

Кусаинова Улберген Рамазановна

Сактаганова Жанар Хансултановна

қазақ тілі мен әдебиеті мұғалімдері

Қостанай облысы әкімдігі білім басқармасының «Қостанай қаласы білім бөлімінің №16 жалпы білім беретін мектебі» КММ

Аннотация

Ыбырай Алтынсарин қазақтың ағартушылық тарихы мен ұлттық мектебінің қалыптасуында терең із қалдырды. Сонымен қатар ол көрнекті ақын әрі жазушы болды. Ыбырай өзінің күш – қуатын халықты, жастарды тәрбиелеу қызметіне жұмсады. Ыбырай Алтынсариннің қазақ балаларының оқуға деген көз қарасын оятып, ұлттық сана сезімдерінің ашылуына зор үлесін қосты.

Түйінді сөздер: білім, білім мәдениеті, өнер, ғылым, тәрбие.

Тәуелсіздіктің 30 жылдығын тойлау Ұлы даладағы әйгілі педагог-ағартушы Ы.Алтынсариннің мерейлі 180 жылдығымен сәйкес келіп отыр. Өз халқына шексіз қызмет еткені үшін Елбасы Н.Ә.Назарбаев Ыбырай Алтынсаринді Қазақстанның халық ағарту саласының тұңғыш ағартушысы деп атаған.

Ыбырай Алтынсарин қазақ халқының тағдырына ерекше мән берген ұлы ағартушы–педагог. Ыбырай Алтынсарин педагогикасының мұраларының негізгі идеяларының бірі – адамның өзара қарым –қатынасы, жастарды еңбекке баулу. Өзінің барлық педагогикалық теориясында жас жеткіншектердің ұлттық тәрбиесін қалыптастырып, жетілдіруде қазақ халқының ғасырлар бойы тәрбие саласында жиған бай тәжірибесін негізге алу қажет деген пікірді ұстанғандардың бірі Ыбырай. Оның дүниетанымдық көзқарасының қалыптасуына, әсіресе, қазақтың мәдениетін, өнерін терең білетін, ақыл–парасаты жоғары, сөзге шешен, елге сыйлы атасы Балғожаның ықпалы ерекше болған. Ыбырай бала жастан халықтық педагогикадан алған тәлім–тәрбиесін, үлгі–өнегесін көңіліне түйгендерін оқу, ағарту істері арқылы қазақ балаларының бойына сіңдіре білді. Ыбырай. Алтынсариннің ұлттық эстетикалық тәрбие проблемаларын қозғайтын арнайы еңбектерін жазып қалдырмағаны белгілі, бірақ оның ұлттық–эстетикалық тәрбиеге қатысты оның педагогикалық қызметінен көрініс тапты. Алтынсарин шығармалары халқымыздың салт-дәстүрі, әдет-ғұрыптарын сипаттайтын этнографиялық мәнде келеді. Ыбырай Алтынсарин жастарды оқу-білім, өнерге үндегенде құрғақ насихатқа ұрынбайды, айтпақ пік

Қазіргі жас буын жан-жақты терең білімді, саяси-экономикалық сауатты, яғни интелектуалдық деңгейі жоғары болса, тәуелсіз мемлекетіміздің мықты тірегі болатынына сеніміміз мол. Ыбырайдың да алға қойған мақсаты-қайткен күнде де «қалың елі, қазағым» терезесі тең көсегелі, көргенді мәдениетті, өнері өркендеген ел қатарына қосу болатын. Осы жолда сан кедергілерге кездесіп, «мыңмен жалғыз алысып», аңсаған арманға жету жолында бойдағы бар күш-қайратын, ақыл-парасатын сарп еткен. Ыбырай да қалың бұқараның шынайы қамқоршысы бола білді. Тұңғыш педагогіміздің идеяларын дамытып, қоғамда пайдалана білу үлкен бір жетістік деп санаймыз.

Бәрімізге мәлім, Ыбырай Алтынсарин сол алыс жылдары Торғай мектебінде мұғалім болып жұмыс істей отырып, оқу-тәрбие процесін жаңаша ұйымдастыра білді, сонымен қатар, ол «Қазақ хрестоматиясы» және «Қазақтарға орыс тілін үйретудің бастауыш құралының» авторы болып табылады. Ы.Алтынсарин жастарға кәсіптік білім берудің қажеттігін терең ұғынып, ол қазақ жастарын өнердің әр түрін меңгеруге шақырды, 1883 жылы Торғай қаласында тұңғыш қолданбалы өнер кәсіптік-техникалық оқу орнын, ал1888 жылы Орскіде қазақ жастарының арасынан бастауыш мектеп мұғалімдерін даярлайтын мектеп ашты. Ұлы Ыбырай – қазақ әдебиетіндегі тұңғыш аудармашы, ол бірінші болып Л. Толстойдың, И. Крыловтың шығармаларын қазақ тіліне аударды.

Қазақ халқының ұлы перзентінің есімін мәңгі есте сақтау мақсатында «Ы.Алтынсарин» медалі белгіленді.

Ыбырай Алтынсариннің есімі Ұлттық білім академиясына, бірқатар елді мекендерге, Қазақстан қалаларының көптеген көшелеріне, республиканыңелу мектебіне, Арқалық педагогикалық институтына, Рудныйдағы әлеуметтік –гуманитарлық колледжіне берілді. Оның туған жерінде мемориалдық мұражай ашылды.

Ыбырай Алтынсарин өзінің төл туындыларында тәрбиелік, нақыл-насихаттық мәніне ерекше көңіл аударып отырды. Сол арқылы жас буынды адамгершілік пен ізгілікке, еңбек пен зейінділікке, өнер-білімге баулуды көздейді. Ол ел жұртқа қажет білім мен өнерді игерудің тура жолы тұрақты мектептер арқылы жүзеге асады деп санады. Ол қызметінде балаларды оқыту мен тәрбиелеу жұмысы ерекше орын алады. Мектептегі оқыту мен тәрбие процесін жүргізуші мұғалім деп таниды. Ол надандықтың зиянын, ғалымның қоғамдық маңызын түсіндіреді.

Біздің ойымызша, осы заманғы білім беру мен кәсіптік даярлау, білімді, парасатты негіздерін қалыптастыру, жаңа технологияларды, идеялар мен көзқарастарды пайдалану, инновациялық экономиканы дамыту-бүгінгі таңда білім беру құрылымының маңызды элементтірінің біріне айналуда, дуние жүзінде білім сапасының көлеміне, ойлау деңгейіне байланысты болуы тиіс. Әрине, бүгінгі күні жаңа технологияның тиімді әдіс-тәсілдерін жас ұрпақтың бойына сіңіріп, қоршаған ортаны қорғау арқылы экологиялық тәрбие беру ұстаздардың басты міндеті болып отыр. Ол үшін әрбір ұстаз үнемі шеберлігін арттырып отырмаса, бала білімнің дамуы төмендейді деп еп есептеймін. Себебі тәуелсіз ел тірегі-білімді, еңбекқор ұрпақ. Жалпы білім беретін мектептердегі оқушыларға, білім беруде, тәрбиелеуде Ыбрай Алтынсариннің өмірінің, педагогикалық идеяларының өнегелі тәрбие беретін жақтары жеткілікті. Себебі, Ыбрай бүкіл өмірі, еңбектері, негізінен үлгілі-өнегелі адам тәрбиелеу ережесі десе де болады. Ыбрай мұрасын мәңгілік өнеге мектебі дейміз.

Қазіргі таңда жан аямай кәсіп қылудан безінетін «бейнет көрмей дәулет жоқ екенін» парасаттамайтын, ұрлық пен қулықты қызық көретін жастарды жақсы мінез-құлық пен имандылыққа үйрететін, ел болып ер жетуімізге жол нұсқайтын асыл-Ыбрай мұрасы. Ыбрай шығармаларындағы терең ойды мұғалім тек өзі терең түсінгенде ғана баламен жүгізілетін білімдік және тәрбиелік істері нәтижелі болады деп есептеймін.

Қазіргі таңда да Ыбырай Алтынсариннің ағартушылық және педагогикалық қызметінің құндылық негіздері өте өзекті. Оның қызметі оқушының эстетикалық танымымен, қағидаларымен тұжырымдап отырады. Қазіргі ұстаздың сабағында жаңа технология әдіс-тәсілдері оқушыларды ортамен қарым-қатынас жасай білуге, басқаны тыңдай білуге, топта бір тұжырымға келуге, топ алдында өз ойын еркін айтып қорғай білуге, әдептілікке, жауапкершілікке, өнерге, еңбектенуге үйретеді. Ыбырай ұстазымыздың да ұсынған әдістемесінің негізі осы ғой.

Тұңғыш ағартушының қалыптастырған ізгілендіру, ынтымақтастық идеясы, ізгі ойлары, талғамы, педагогикалық идеялары біздер үшін өте пайдалы. Біз педагогтар Ыбырай Алтынсаринның еңбек, тәртіп, тәрбие идеяларына тоқталып, қазіргі заман талабымен ұштастырып жатырмыз. Ол әр оқушыны біртұтас жасампаз тұлға деп қарайтын. Сондықтан жеке адамның бойынан жоғарыда айтылған адамгершілік қасиеттерінің бірі табылса, біртұтас мінез қалыптасады. Бұлар ұстаздардың оқушыларға дұрыс, жүйелі, табанды түсіндірумен, балаға дұрыс талап қоя білулерімен жүзеге асырылады және ұзақ уақытты қажет етеді деп ойлаймыз.

Біз кәсіби қазақ тілі сабақтарында бағдарлама бойынша тақырыптарды оқытқанда қазақ халқының қолданбалы өнерінің тарихы, түрлері жайында мәтіндер құрастырып, орынды пайдаланамыз; халқымыздың еңбекке баулу тәсілдеріне назар аударамыз; оқудың ұлттық сапасын оятумен бірге ата-бабаларымыздың қонақжайлық, үлкенге ілтипат, кішіге қамқорлық жасау, мейірімділік, еңбекке үйрететін әділ- тәсілдерді қолданамыз. Қазақ тілі сабағын үнемі ұлттық педагогикамен ұштастыруды көздейміз. Ыбырай Алтынсарин мектептегі тәртіпке зор көңіл бөлген «Тәртіптің шындыққа айналауы тәртіптілік сезімін тудырады»-деген ұлы ұстаз. Тәртіп деген педагогикалық ұғымға Ыбырай Алтынсарин терең талдаулар жасайды. Ол бірде тәртіп-тәрбие құралы десе, бірде тәртіп-тәрбиенің нәтижесі деген анықтама береді. Ал бұл халық педагогикасындағы «тәрбие-тәртіптің құлы» деген түсінікке жақын. Сондай-ақ тәртіп оқушының мектеп ережесіне бағына білу. мен шын еркіндіктің табиғи бірлігі дегенді де ұлы ұстаз Ыбырай Алтынсарин жазған. Міне, кезінде аса көргендікпен көпшілікке ұсынған осы ұғым тұжырымдары қазір де мұғалімдердің қажетіне жарап жүр.

Оның шығармаларының басты тақырыбы еңбекті қадірлеу. Жазушы өсиет, өнеге көңіл бөліп, адамның мінез-құлқын қалыптастыруда тәрбие рөлінің ерекшелігіне тоқталады.

Ыбырай әңгімелерінің ішіндегі оқушыларды өте қызықтыратын шығармасы - «Бай баласы мен жарлы баласы». Оқушылар қазақ қоғамындағы өмір шындығымен, ауыр тұрмыстың ыстық қазынасында пісіп, шығып ауыр тағдырды көрген кедей баласының еңбек қорлығымен танысады.

Біз сабақта осы мәселеге көңіл қойып, шығармамен таныстырамыз. Білім алушылар Асан мен Үсенге салыстырмалы мінездеме береді. Олар кедей баласы сабырлы, еңбекқор, өмірге икемділігі бар деп мінездеме бере отырып, шығарманың идеялық мазмұнын айқын түснеді, аша алады. Ал «Талаптың пайдасы» деген әңгімесінде Ыбырай Алтынсарин еңбектенсең, талаптансаң, мақсат-мұратыңа жетерсің-дей келіп…