Ыбырай Алтынсариннің ағартушылық жаңашылдығы туралы мақала

ЫБЫРАЙ АЛТЫНСАРИННІҢ ХАЛЫҚ АҒАРТУ САЛАСЫНДАҒЫ ЖАҢАШЫЛДЫҒЫ

Бекетова Айнур Файзуловна, Мақсұт Әсел Ахметханқызы

қазақ тілі мен әдебиеті пәнінің мұғалімдері.

Қостанай облысы әкімдігі білім басқармасының "Қостанай қаласы білім бөлімінің №16 жалпы білім беретін мектебі" коммуналдық мемлекеттік мекемесі, Қостанай қаласы.

Аннотация

Бұл мақаланың негізгі мақсаты мен идясы Қостанай өлкесінің тумасы, ұлы ұстаз, ағартушы Ыбырай Алтынсариннің білім беру саласындағы ағартушылық қызыметі мен педагогика ғылымына қосқан үлесі жайында. Біз осы тақырыпты ашу барысында жазушының білімге, тәрбиеге деген көзқарасын, құндылығын айқындадық.

Кілт сөздер: педагогика, ағартушылық, тәрбие, құндылықтар

Әр халықтың болашаққа бет алған тарихи даму жолында жарық жұлдыздай болып бағыт – бағдар берген, сөйтіп, сол ұлттың, халықтың тарихында есімдері ерекше аталатын дарынды тұлғалар болатыны айқын. Солардың бірі-Қостанай өлкесінің тумасы,тұңғыш ағартушы, жазушы, қазақ жастарын жақсылыққа жетелеген ұстаз Ыбырай Алтынсарин болып табылады. Ұлы ұстаз сан алуан кедергілер мен қиындықтарды жеңе отырып, үлкен жетістіктерге қол жеткізді, сөйтіп, туған халқының мақтан тұтатын ардақтысына айналды. Оның шығармаларынан қаншама жан сусындаған десеңші. Ыбырайдың қаламынан туындаған барлық шығармада еңбексүйгіштік, адамгершілік, білім-ізеттілікке тұнып тұр. Қазақ халқына жасаған жақсылығы, оның ішінде қазақ балаларына арнап ашқан мектептері, олар үшін жазған шығармалары мен аудармалары мәңгі баға жетпес мұра болып қалары сөзсіз. Ы. Алтынсарин – балалар әдебиетінің атасы. Бүкіл өмірін қазақ балаларын оқытуға арнаған. Сол мақсатпен алғаш рет балаларға арнап мектеп ашып, оқулық жазған. Ағартушы оқулықты жазудағы мақсатын хрестоматияның алғы сөзінде: «Бұл кітапты құрастырғанда мен, біріншіден, осы біздің ана тілімізде тұңғыш рет шыққалы отырған жалғыз кітаптың орыс-қазақ мектептерінде тәрбиеленіп жүрген

Оның қаламынан туындаған барлық шығармада еңбексүйгіштік, адамгершілік, білім-ізеттілікке тұнып тұр. Қазақ халқына жасаған жақсылығы, оның ішінде қазақ балаларына арнап ашқан мектептері, олар үшін жазған шығармалары мен аудармалары мәңгі баға жетпес мұра болып қалары сөзсіз. Ы. Алтынсарин – балалар әдебиетінің атасы. Бүкіл өмірін қазақ балаларын оқытуға арнаған. Сол мақсатпен алғаш рет балаларға арнап мектеп ашып, оқулық жазған.

Педагог, ағартушы, дарынды жазушы, тамаша ақын, көрнекті қоғам қайраткері Ыбырай Алтынсарин қазақ қоғамының мәдениеті мен экономика жағынан мешеу кезінде өмір сүріп, халқымыздың демократиялық мәдениеті мен өнерінің түрлі саласында жаңадан өсіп өркендеуіне айқын жол ашып, баянды негіз жасады. Ыбырай Алтынсариннің ағартушылық бағыттағы еңбектері қашанда уақыт сынынан мүдірмей өтіп, өз халқымен бірге жасасып келеді. Оның өмірі өз Отанын шексіз сүйіп, оған бүкіл жан тәнімен қызмет етудің тамаша үлгілерінің бірі болып табылады. Ыбырай жастардың білімді адам болудағы мақсат, міндеттері –халқына пайдасын келтіру, өнер –білім меңгерудің арқасында өз елін «тастан сарай салдырған»,«отынсыз тамақ пісірген, теңізде кеме жүргізген» мәдениетті елдердің қатарына жеткізу деп ойлаймыз. Білімін өзі жүйелі жетілдірудің арқасында ол өз заманының аса білімді азаматы болды. Орыс педагогика ғылымының тарихы мен өз тұсындағы жағдайды терең зерттеп білу оны қазақ халқының аса көрнекті ағартушысы етіп қалыптастырды. Ы. Алтынсарин орыс-қазақ мектептерінің білім алушыларына арнап екі оқу құралын: «Қырғыз (қазақ) хрестоматиясы» мен «Қырғыздарга (қазақтарга) орыс тілін үйретуге алғашқы басшылық» жазды. Ағартушы

Ыбырай Алтынсарин – бар саналы ғұмырын туған халқын білім-ғылымды, жаңа заманның өркениетті, мәдениетті елдерінің қатарына қосу жолына арнаған дарынды тұлға. Ол өзінің ағартушылық, педагогтік, шығармашылыққа толы тарихи қызметі мен зор талантын, жан-жақты терең білімі мен қайрат-жігерін туған елінің «желкілдеп өскен көк шөптей» жас ұрпағын білім нәрімен сусындатып, қазақ жерінде жаңа үлгідегі мектептер ашып, оқушыларды өз кезінің озық ғылымымен қаруландыруға, кәсіп түрлеріне үйретуге арнаған.

Ол қазақ балалары үшін зайырлы мектептер ашуды армандады. 1860 жылы облыстық басқарма оған Торғай қаласында қазақ балалары үшін бастауыш мектеп ашуды тапсырды. Өзі сол мектепте орыс тілінің мұғалімі етіп тағайындалды. Ағартушылық идеялары жігерлендірген ол ауыл-ауылды аралап, жергілікті халыққа білім алудың маңызы мен қажеттілігін түсіндіруге күш салды. Осыдан бастап оның ағартушылық және педагогикалық қызметі басталды. 1864 жылы қазақ балаларына арналған интернаты бар мектеп салтанатты түрде өз есігін ашты. Үгіт жұмыстарының нәтижесінде оқуға 16 бала жазылды. Кейінірек бұл мектептердегі оқушылардың саны арта бастады. Халық ағартушысы жүргізген үгіт жұмыстары өте жемісті болды. Бұл ретте ол былай деп қуана жазды:…