Зайсаным сыр сандығым 11 сыныпқа арналған шығарма

Зайсаным – сыр сандығым

Табиғаты көркем, шұрайлы өңірдің бірі - Шығыс Қазақстан облысы. Осы жердің әрбір тау мен тасының, өзен мен көлінің шығу тарихы жайлы аңыздар халық аузында тараған. Зайсан көлінің шығу тарихы монгол тілінде «сайхан» әдемі, керемет деген мағынаны берсе, ойрат тілінде «запасун» балық деген мағынаны береді екен. Зайсан көлінде балықтар көп, халық балық аулау шаруашылығымен айналысады. Табиғаты керемет сұлу жер. Жалпы қалмақтар Жайсаң деген атау берген екен. Ол «игілік», «мейірбан», «игі» деген мағыналарды береді. Зайсан көлі ең таза көл. Әр аңыздың астарында бір шындық бар.

Абайдың шәкірті Тайыр Жомартбаев Зайсан көлін: Бауырында Маңырақтың нулы Зайсан, Молайған Ертіспенен сулы Зайсан. Түн болса төңірегін мұнар басқан, Ұштасқан бұлтпен бірге булы Зайсан. Алтайдың, Тарбағатай сүтін ішіп, Сауырдың саясында туды Зайсан. Өрбітіп балапандай қолтығында, Өсірген неше алуан руды Зайсан. Зайсанның беті мөлдір, асты күңгірт, Әжімсіз айнадай боп жатқан жым-жырт. Ән қосып аққу мен қаз қонақтайды, Күн батып, ұясына жабылса ымырт, – деп жырлапты. Зайсан көлі ежелдің ең күнінен шетелдік, Ресейлік, Қазақстан ғалымдарының назарын өзіне аударып келді. Көптеген ғылыми еңбектер жазылды. Саяхатшылардың да аңсары айдын көлге ауып тұрды. Көл жөнінде сөз болғанда балықшылық кәсіпшілігі де ойға оралады.

Шағаласы қалқыған, айдыны шалқыған, шіркін, Зайсан! 17 Наурыз 2017 5202 0 Зайсан көлінің жағасын қоныстанған ел ежелден балықшылықты кәсіп еткен. Балық өнеркәсібі алғашқы бесжылдықтар кезінен бастап қаз тұрды Асқар Алтайдың тотыдай таранып, аққудай сыланған қос еркесі – Марқа мен Зайсан көлдері жайлы тебіреніп, жыр толғамаған ақын кемде-кем шығар. Күні кеше жыр нөсерін селдетіп өткен Мұқағали Мақатаев туған жер жайлы соңғы тебіренісінде: Сәлем берем Алтайда туысыма, Шығысыма, тарт менің ырысыма! Сірә да, Кондайк, Аляскалар Толар ма екен Алтайдың уысына?! Мынау жатқан Марқакөл, Зайсаным ба?! Шығыстағы кішкене Байқалым ба?! Қос жанары Шығыстың сияқты-ау бір, Қос жанарды, ұшқышым, байқадың ба? Айдынына мәңгілік ескерткіш қып, Қаламымды тастармын қайтарымда, Қалса, қалсын Марқакөл, Зайсанымда, – деп жәннат өлкені аспанға көтере сипаттап, көздің жауын алар сөз кестесімен өрнектеген еді. Ақын айтса айтқандай, Алтай еліміздің алтын алқасы, інжу-маржаны ғой. Халқымыз туған жердің қырқасы мен белін, өзен мен көлін, тауы мен нуын ыстық сезіммен, кіршіксіз көңілмен аялады. Баяндай ару қызының есімін тауына сыйлады. Қазақ жерінің кіндігін Ұлытау дейді. Ол ұлан даланың ұлылығын әйгілер құрметті

Ғалымдардың болжамы бойынша Зайсан көлі осыдан 60 млн жыл бұрын Бор дәуірінде, тектоникалық қозғалыстар нәтижесінде пайда болған. Сондықтан, жағалауы жайпақ Зайсан көлі тектоникалық бөген көлдер типіне жатады.

Көлдің Зайсан аталуына байланысты бірнеше нұсқа кездеседі. Бірі моңғол тілінде «сайхан» керемет, әдемі деген болса, енді бірі ойрат тілінде «запасун» балық деген мағынаны білдіреді. 1650 жылы қалмақтар көлге Жайсаң деген атау берген. Сонда аштыққа ұшыраған қалмақтар көлдің тайдай тулаған балығын жеп аман қалған екен. Содан олар өмірлерін сақтап қалған көлге «игі», «игілік», «мейірман» деген атау берген. Бұл «Жайсаң» сөзінің қазақша мағынасы.

Зайсан көлі көптеген балықтар мекен ететін үлкен тұщы көл. Оның ұзындығы шамамен 100, ені – 30 шақырым, ал аумағы 1800 шаршы километр, тереңдігі – 8 метр. Мұнда 23 тен астам балықтың түрі бар, соның ішінде ең бағалысы –таймень. Олардың 17-сі кәсіптік болып табылады. Және солардың ішінде ақбалық, шортан, нәлім, мөңке, алабұға, ақтабан.

Аспанда жұлдыздар пайда болғанда Зайсан көлінен сымдардың шуылына ұқсайтын әуенді қоңырау үні естіледі. Ал Зайсан осы ерекшелігінің арқасында «Қоңырау сыңғыры» деген екінші атауға ие болды.

Зайсан ауданының табиғаты адам қызметінің салдарынан айтарлықтай өзгерді. Себебі, осыдан 100 жыл бұрын бұл ауданда екі өркешті жабайы түйелер, Пржевальский жылқылары, құландар, қарақұйрық, ақбөкендер, мыңдаған дуадақтар мен жолбарыстар мекендеген болатын. Ал қазір бұл жерден дуадақ пен басқа да сирек жануарларды кездестіруге болады.

Зайсан – ең таза көлдердің бірі болып есептеледі. Себебі, көлге қар мен жаңбыр суының әсерінен пайда болған тау өзендері келіп құйылады. Көлдің төменгі бөлігінің көбі тау беткейлерінен көлге ағып түсетін өзендердің қалың қабатымен жабылған.

Зайсанның жағалауы төмен, тығыз қамысқа толы. Көптеген жерлерде биік мүйістер бар, мұнда жағалау толығымен жалаңаш.

Зайсан су айдыны 1960 жылы құрылған Бұқтырма су қоймасының көп бөлігін құрайды. Сондай-ақ, Зайсанның шығысынан 60 шақырым қашықтықта Қытай шекарасы өтеді.

Ұлы Отан соғысына дейін және соғыс кезінде Зайсан жағалауының тұрғындары ошақ пен пештерін кептірілген ақтабан секілді «құнсыз балықтармен» жаққан. Себебі, бұл даладан отын таба алмайсың.

Көлдің су әлі күнге дейін сапалығымен ерекшеленеді. Бұл артықшылығы оның жағалауына көптеген туристердің қызығуына себеп болды. Туристер Зайсан көліне жазда, су 22 ° С-қа дейін қызған кезде келеді. Ал қарашадан сәуір айына дейін көлдің бетін мұз басады.

«Бөрітостаған» тасының жұмбағы

Шығыс Қазақстан облысы, Тарбағатай ауданында тұрған жұмбақ «Бөрітостаған» тасы туралы халық арасында тараған бірнеше аңыздар бар (Оны кейде «Бөрітастаған» деп те атап жатады). Ен далада, басқа таулардан тым алыста жатқан тасты кім, қалай алып келгені көптің…