Зар заман ақындары сабақ жоспары, 5 сынып

Бағзы заманнан бері қарай өмір сүрген ақын, жыраулар қазақ жеріндегі замана көшінің бағыт-бағдарын елден бұрын бағамдап, өмір ағымының беталысын, тіршілігінің тынысын тамыршыдай дөп басып танып отырған. Іштен, тыстан келетін қауіп-қатерлерді алын-ала сезіп білген. Бұл өзгелерден артық туған ақын, жырауларға тәңірдің берген тән қасиеті болса керек. Олар қой үстіне бозторғай жұмыртқалаған мамыражай заман болса, шаттана, масаттана жырлаған. Ел басына күн туған аласапыранда отты жырларымен қалың қазақтың жігерін жанып, тұтастық пен бірлікке шақырған. Ал туған жеріне жатжұрттықтар сұқ көздерін сүзіп, шеңгелдеп қол сала бастағанда жыландай жылжып келе жатқан қасіреттен халқын сақтандырып жырмен зар жылаған. Жат пиғылдылардың елдің іргесін ірітіп, ырысын шашып, қазынасын қасықтап та, шөміштеп те таситынын елден бұрын аңғарған. Ақындар алмағайып заманда елдің жігерін жанып, төнген қауіптің бетін қайтаруға халықты үндеп отырған.

Біздің дәуіріміздің ХVІІІ ғасырынан бастап Ресей патшалығы қазақ жерінде де отаршыл, озбыр саясат жүргізе бастады. Орыстар қазақ елін еріксіз билеп-төстеп, елдің шұрайлы, құйқалы өңірлерін емін-еркін егеленіп, халықты жерінен, әдет-ғұрпынан, дінінен бездіруге әрекет жүргізді. Әлімсақтан атадан балаға мирас болып, сан ғасырлар бойы алтын тіндей жалғасып келе жатқан қазақ қоғамындағы қалыптасқан құндылықтар орыс озбырлығының әсерінен өзгеріске түсті. Ел басқарудың жүйесі бұрынғыдан басқа сипат ала бастады. Халықты қисыны жоқ салықтармен, ретсіз алымдармен қанап, түкпір-түкпірде отаршылдықтың дендеп енуі, одан халықтың зардап шегіп, күйзеліске ұшырауының ақыры - тарих сахнасына елдің мұңын мұңдайтын бір шоғыр "зар заман ақындарын" шығарды. Олар қазақ халқының сол кезеңдегі мұң мен зарын, тарта бастаған азабын, көріп отырған теперішін, алдағы күнін ойлаған ұлт қайраткері дәрежесінде танылды. Өз заманының тамыр соғысын елден бұрын сезетін, өмір ағысының беталысын алдын ала біліп отыратын көріпкелдей сұңғыла ақындар күңірене небір толғауларды толғады, күрсіне тіл қатты. Ұлтқа қауіп-қатер жақындай түскенін естірте отырып, елді ата-баба дәстүрін қаймағы бұзылмаған күйінде сақтауға, ұлттық

Зауалды заманда ғұмыр кешіп, отарлық езгіге, орыс патшалығының қанауына түскен халықтың тағдырын запыранды зармен, күңіренген мұңмен жырлаған ақындар шоғырын қазақтың әдебиеттану ғылымына "зар заман ақындары" деп атайтын термин пайда болды. Бұл терминді ғылымға Мұхтар Әуезов 1927 жылы енгізген және зар заман ақындарының дәуірін бір ғасыр көлемі деп көрсеткен.

Осы зар заман ақындары шоғырында елге белгілі ақындар Дулат Бабатайұлы, Шортанбай Қанайұлы, Мұрат Мөңкеұлы, Әбубәкір Кердері, Албан Асандар болды.

Халықты зар илеткен зобалаң заманды жыр еткендердің бірі - ақын Шортанбай Қанайұлы. Ол 1818 жылы Қаратау өңірінде, Түркістан жерінде туылып, 1881 жылы Қарағанды облысының Шет ауданына қарасты Ақсу-Аюлы ауылында өмірден озған.

Діни сауатты Шортанбай Қожа Ахмет Иассауидің "Диуани Хикметінен" сусындап, оны жаттап өскен. Ислам діні жолындағы оқуының нәтижесі Шортанбайды ишандық дәрежеге жеткізді. Шортанбай ишан Түркістан өңірінде ислам дінін тарату жолында қызмет атқарған. Шортанбай шығармалары өткен ғасырдың соңғы ширегінде кейбір кітаптарда жариялана бастады. 1882 жылдардан бастап, өлең, толғаулары жинақталып, бөлек кітап көлемінде жарық көреді. Аталған жинақтарға ақынның "Тар заман", "Опасыз жалған", "Бала зары", "Байды құдай атқаны", "Атамыз Адам пайғамбар", "Өсиет-насихат сөздер", "Айттым сәлем", "Асан қожаға" тағы басқа да шығармалары енген.

Шортанбай шығармаларының өзегі - беталысы өзгерген заман, қайырымсыз қоғам, берекесі кете бастаған халық тұрмысы, елдің өмір сүру ырғағының бұзылуы, қонысы мен жерінен шеттетуге негізделген қысым көрсету, отаршылар мен жергілікті әкімдердің озбырлығы, жаңа қоғамдық қарым-қатынастардан туындаған ел тонаудың небір түрлері, екі жүзді ел билеушілер, бұзақы тонаушы топтар. Патша отаршыларымен қатар елді қанауға малды байлар да, алып сатар саудагерлер де кірісіп жүргенін шығармаларында көрсетеді. Шортанбай негізінен болжампаз, көреген, ақылгөй, өсиетшіл ақын. Сондықтан жырларымен де адами ақыл айтып, халықты түзу жолға салып, жөн сілтеуді өзінің зор мақсаты санаған болса керек.

Сайыстың тақырыбы:«Математика-ғылымдар патшасы, Информатика- ақпараттар ғылымы»Сайыстың мақсаты:1) Оқушылардың математика және информатика пәндерін оқып үйренуге деген қызығушылығын арттыру;2)Алған білімдерін, қабілет жігерлерін, әдіс тәсілдерін сайыс барысында көрсете білуге,өз бетімен еңбектенуге тәрбиелеу;3)Оқушылардың логикалық ой өрісін, жеке шығармашылық қабілеттерін дамыту;Көрнекілігі:1) Дербес компьютер (Презентация)2) Таратпа материалдары (сөз жұмбақтар)3) Нәтиже таблосыСайыстың барысы:Үш топ қатысады: I-топ «Тапқырлар», II-топ «Алғырлар», III-топ «Компьютер» (Әр командада 7 оқушыдан болады)Сайыс 5кезеңнен тұрады.I.Амандасу ( 3 мин).II. Үйге тапсырма (Әр топ бір-біріне сөз жұмбақ дайындап келуі керек, және сол сөз жұмбақты қарсылас топқа беріп әр қатысушы шешіп беруі керек) (5 мин)III.«Кім көп біледі» (Әрбір топқа сұрақ қойылады,топ мүшелері кезекпен осы сұрақтарға жауап берулері керек) (5 мин)IV. «Ойлан, тап!» (математикалық және информатикалық жұмбақтар беріледі)(5 мин)V.Топ басшылар сайысы.»Тіл өнері»(топ басшылар «МАТЕМАТИКА» ,«ИНФОРМАТИКА», «Арифметика» сөздеріндегі әріптерді пайдаланып, сөз құрастыру керек) Топ мүшелеріне формулалар сайысы (3 мин)Жеңімпаз топты хабар

«Ғажайып МИФ» кеші

Мақсаты: физика және информатика пәндеріне қызығушылығын арттыру;

өтілген тақырыптарды қайталау;

творчестволық белсенділігін арттыру.

« Ғажайып МИФ» кафесі

1-ші Жүргізуші

-Уа, халайық, халайық,Бәріңе жар салайық.Бүгінгі кеш төріндеДарындылар еліндеТапқыштардың тілінде,Есеп шешіп, жарысыпЖұмбақ шешіп аңдысып

2- Жүргізуші

Шабыт тасып шалқысып,Есеппенен ән салысып.Көңілді кеш жасайықЖұмбақ шерді шашайықАт салысып аянбайБар өнерге басайық

1-жүргізуші

Асып әсте саспайықБатыл қадам бастайықЕркіңді билеп барыншаЖарыста сірә, қалыспаКеш қызығын ей, достар.Осылайша шабытпенКәне енді бастайық.

2-жүргізуші

Мұнда қызық табыларЖаңылтпаш, жұмбақ бәрі бар.Айтыс, тартыс тағы барСөз жұмбақ та, сан жұмбақ.Суретті жұмбақ, шеш жұмбақ.О-о-ой, бір қызық кеш болар,Өздеріңмен бес болар.

1-жүргізуші (Физика)\

Менің физика формулам бар өрнекті

Торричелли, Аристотель, Паскалдай

Ғалымдарым көрнекті

Ньютонда алмасымен ардақты

Тартылысты ашу үшін талай қызық жасалды,

Ал басқалар жерді көкті зерттеп

Табиғатта физиканың бір бөлігі деп кетті.

2-жүргізуші(Информатика)

Армысыңдар, бүгінгі кешке жиналған қауым!Құтқарып ауыр бейнеттенТехниканы үйреткенРоботтай –адамдыТіл бітіріп сөйлеткенКомпьютер емей неменеБілмегенді білдіргенӨлшеп киім кигізгенБарлық істі атқарыпПайдасын елге тигізген

Компьютер емей неменеБәріңіз маған қараңыз!Ойынымызды бастайықАлуан түрлі ойлардыОртамызға тастайық.Информатика пәніненКөрсетіп біздер батырлықОй толғалық жүйеліТаңдайымызға татырлық

1-жүргізуші(Математика )

Ғылымдардың патшасы атанған,Евклид, Фалес, Пифагордан бата алған,Төзбейтін өтірікке жалғандыққа!Жасықтан емессің сен қаталдансыңАқыл – ойды тәртіпкек келтіретінНағыз пән математика атанғансыңЖас достар,Мұны жақсы ұғайықМатематика ғылымыҚұрметтеуге лайықДүниедегі құбылыстың мәнінеТабиғаттың, қозғалыстың бәрінде

Мүмкін емес есептерсіз түсінуЕсебіңіз дүние кілті әлі де.

МАТЕМАТИКА ( «Ананың тілі» әнінің мотиві)

Мектепке келдім, ұстазды көрдім,Жазу, сызу мен санау үйрендім.Сан менен өрнек, теңдеу мен бөлшек,Сырына оның, үңіліп көрсек.Математика – бар ілім басы,Математика – ғылым патшасы.Математика- өмір тірегіМатематика – шәкірт жүрегі.Сенсіз дүкенге бара алмаймыз,Сенсіз үйлерді сала алмаймыз.Сенсіз уақытты біле алмаймыз.Сенсіз тарихты жаза алмаймыз

Информатика

Ұстаз да, шәкірт те бас иетін,Компьютер, бар сенің қасиетің.Бір емес бірнеше іс атқарасың,Жалғыз өзің, мыңның ісін атқарасың.Ақпарат, ақпараттық әрекетті.Жүзеге асырасың, бас ұрасыңИнтернет желісін жүктейсің де,Әлемдік жүйеге сен енесіңӨмірдің тулап жатқан толқынында.Өзіңді өзгелермен бір көресіңАқпарат, ақпараттық әрекетті.Жүзеге асырасың, бас ұрасың

І-жүргізуші:

Армысыздар, қымбатты төрешілдер.

Сайысын әрбір топтың көрерсіздер

Таразының екі басын тең қойып,

Сіздер де әділ баға берерсіздер-

дей келіп сайыскерлердің білімі мен өнеріне баға беретін әділ қазылар алқасымен танысамыз.

(Алдымен жарысқа төрелік ететін әділ қазылар алқасы сайланады. Әр топ өзін таныстырып, өз атауын айтады )

ІІ-жүргізуші:

Кезек келіп, өжеттеніп, сөз аппын.

Танысайық, ғажап ойын, ғажап күн!

Тегіміз бір-батырақ та,бай да емес,

Емеспіз бе, азаматы қазақтың!-демекші

Мұнда әрбір команда өздерін таныстырып, әділ қазыларға, көрермендерге және қарсыластарына сәлем береді. Ал енді сөз кезегін ойыншыларымызға берейік.

1-жүргізуші: Енді сіздерді ойын шартымен таныстырып өтейік

Біздің кафеміздің алғашқы қонақтарына мына төмендегі ас мәзірін ұсынамыз. Ас мәзіріміз 1 - 2 тамақ, салат және сусындардан құралған. Әр столдағы қонақтар өз қалаулары бойынша тағамдарды таңдайды.

Ас мәзірі:

Салаттар ( логикалық сұрақтар, жұмбақ, есеп)

1. « МИФ-тік ассорти» 2. «Жұмбақтар оливьесі» 3. «Логикалық винегрет»

4. «Цезарь есебі»Бірінші тағам (пәндік сұрақтар)

1. МИФ кеспесі (аралас сұрақтар)2. Математикалық тұшпара3. Информатикалық борщ

4. Физикалық лағман Екінші тағам (кестені толтыр)

1. Бесбармақ2. Палау3. Манты

4. Котлет гарнирімен Сусындар

1. Заңдылықтар коктейлі

2. Логикалық кофе3. Алгоритм шырыны

4.Газдалған МИФ сусыны

«МИФ-тік ассорти»

Бөлменің 4 бұрышында 4 мысық отыр. Әр мысықтың алдында 3 мысықтан отыр. Сонда бөлмеде неше мысық бар?(4 мысық)