Жаңажамбыл фосфор зауытының әсері туралы мақала

ӘОЖ.332.33:6360.83.314(574)

№ 72 жалпы білім беретін мектептің география пән

мұғалімі Ш.Б.Сыдық

Жамбыл облысындағы «Жаңажамбыл фосфор» зауытының

атмосфераға тигізетін әсері

Жамбыл облысы-Қазақстан Республикасының оңтүстігінде орналасқан. Алматы, Оңтүстік Қазақстан, Қарағанды облыстарыман және Қырғызстанның Талас пен Шу облыстарымен көршілес жатыр. Облыс тереториясы Бетпақдаладан Тянь-Шаньға дейін, Шудан Қаратауға дейін созылып жатыр. Жер аумағы-144,2 мың км². Оңтүстік Қазақстан әкімшілік аумағына кіреді 1939 жылы құрылған обылыс аумағына 3 қала, 10 аудан, 367 ауыл енеді. Халық саны 2011 жылғы мәлімет бойынша 1 043 617 адам. Жамбыл облысы республикадағы өнеркәсібі жан-жақты дамыған ірі аймақтың бірі болып табылады. Халық шаруашылығының барлық дерлік салаларының өркендеуіне облыстың табиғи географиялық жағынын қолайлы орналасуы мүмкіндік береді. Қаратауда теңдесі жоқ бай фосфорит кені жинақталған. Мұндағы барлық өндіріс өнеркәсібінде жетекші орын алады. Сонымен қатар облыста қоңыр көмір, алтын, мыс т.б. түсті металдар, табиғи газ, құрлыс материалдары өндіріледі. Облыс өнеркәсібінің негізгі саласы-химия өнекәсібі. Химия кәсіпорындарының қуаты жыл сайын 80 мың тоннаға дейін сары фосфор, 150 мың тонна минералды тыңайтқыштар, 120 мың тонна натрий триполифосфаты, отрафосфорлық қышқылдар өндіруді қамтамасыз ете алады. Облыста қант шығаратын республика бойынша

Облыста фосфорит Қаратау, Жаңатас қалаларында, барит Мойынқұм ауданында, мыс Шу ауданында шоғырланған. «Имсталькон» ААҚ, «Қосалқы бөлшектер» ААҚ, «Коммунмаш» ААҚ, «№2 рельс құю пойезы» сияқты металл өңдеу кәсіпорындары металл құрылымдарын, тракторлар мен ауылшаруашылығына қажетті бөлщектер, кір жуу жабдықтарын, көліктерді айдап кетуге қарсы қолданатын құралдар шығаратын ірі өндіріс орталықтары жұмыс жасауда. «Южный-3» ААҚ –ың Жамбыл филиалында жыл сайын 800 мыңнан астам шөлмек шығарылады. «Еңбек-гранит» кәсіпорнында гранит пен мәрмәрдан жасалатын қаптамалардың 10 мыңнан астам түрі шығарылады. Амангелді газ кен орнын іске қосу үлкен жеңіс болғаны баршаға аян. Бұл кен орны Талас ауданына қарасты, Амангелді елді-мекені маңында орналасқан. «КазТрансГаз» компаниясы дайындаған техникалық- экономикалық жоба бойынша 132 млн доллар қаржы жұмсау нәтежиесінде екі жылдам сәл-ақ аса уақытта бес ұңғыма қазылып , 193 км газ құбыры тартылды. Қазіргі таңда бұл кен орыны тек Жамбыл болысын ғана емес, Қазақстанның оңтүстік өңірін қамтамасыз етуге дайын болып отыр. Денгенмен, облыс аумағының атмосфералық күйі айтарлықтай мәз емес. Яғни ірі өндіріс орындары қоршарған ортаға зиян келтіруде. Облыс

өңірінің ластануы ұзақ уақыт бойы химия өндірісімен тікелей байланыстылығы мәселесі өз маңызын жойған жоқ. Облысыта ластандырушы күштерге қарсы тұратын қуатты табиғи факторлар жоқ. Оның биоценозы жеткілікті дәрежде тұрақта емес және ластануға оңай берілетінімен ерекшеленеді. Атап айтқанда, ол су ресурстарына және флораға кедей, қуаттылығы аз, топырық қабаты жел және су эрозиясына ұшырауға бейім.Осыған байланысты обылыс аймағында орналасқан фосфор өндіруші кәсіпорындардың қоршаған ортаның ластануына аймақтық метеорологиялық жағдайларын зерттеу өте маңызды болды. Жамбыл облысы атмосферасына келіп түсетін зиянды қалдықтардың мөлшері 1-кестеде пайыз есебімен көрсетілген.

1-кесте. Жамбыл облысы атмосферасына келіп түсетін зиянды қалдықтардың құрамы. Облыста химия өнеркәсібінің қарқынды дамып келе жатқан саласы фосфор өндірісі болғандықтан, «Казфосфат» ЖШС-нің Жамбыл филиалы- Жаңажамбыл фосфор заутына жеке тоқталғанды жөн көрдім. Жаңажамбыл фосфор зауты - өндірістік кәсіпорын, «Казфосфат»ЖШС- нің Жамбыл филиалы, Тараз қаласынан батысқа қарай 20 км жерде, Үлкен Бурлытау етегеінде орналасқан. Кәсіпорын XX ғасырдың 80 жылдарынан іске қосылды. «Нодфос» АҚ негізінде құрылды. Аумағы 645 га алып жатыр. Кәсіпорын құрамында негізгі өндірістер : сары фосфор өндіретін цех, термиялық фосфор қышқылын өндіретін цех, үшполифосфат натрий өндіретін цех жұмы жасайды. Кәсіпорында әлемдік тәжірибеде тұңғыш рет сары фосфорды фосфориттің агломереттық майда шикізатынан алу технологиясы енгізілген [1]. Дерек көзіне сүйенсек, зауыт құрылғалы бері екі рет, жаңару мен тоқырау кезеңдерін бастан өткеріп үлгеріпті. Он жыл бойы тұралап келген зауыт 1999 жылы қайта түлеген.Инвестор табылып, өнеркәсіптін өн бойына қан жүріпті. Қиын-қыстау кезінде зауыт бар болғаны 5-6 мың тонна фосфор өндірсе, қазіргі уақытта 84 мың тонна сары фосфор шикізатын экспортқа шығарып отыр. Фосфордан күнде

Зиянды қалдықтар Пайызбен есептелген жалпы бөлігі

Бөлініп шығарылған

Атмосфераға шығарылған Қатты бөлігі 70,35 42,07 Газ тәріздес бөлігі 7,14 5,4 Күкірт диоксиді 15,8 5,9 Көміртек тотығы 2,6 3,6 Көмірсутек 2,3 2,3 Барлығы 100 59,77